પોલીસનું કહેવું છે કે, જૂનના મધ્યમાં આ બાબત પહેલી વાર તેમના ધ્યાનમાં આવી હતી, જ્યારે તેમને જાણવા મળ્યું કે એક મહિલા દ્વારા બૅંગકૉકના એક મઠાધીશને બ્લૅકમેલ કરાયા પછી તેમણે અચાનક ભિક્ષુ જીવન છોડી દીધું હતું.

પોલીસ અનુસાર, ‘મિસ ગોલ્ફ’એ મે 2024માં એ ભિક્ષુ સાથે ‘સંબંધ બાંધ્યા હતા’. ત્યાર પછી તેમણે દાવો કર્યો હતો કે તે તેમના બાળકની માતા છે અને તેમની પાસેથી ભરણપોષણ માટે 7 મિલિયન બાટ કરતાં વધારે રકમની માગણી કરી હતી.

ત્યાર પછી વહીવટી તંત્રને જોવા મળ્યું કે અન્ય ભિક્ષુઓએ પણ મિસ ગોલ્ફને એ જ પ્રકારે પૈસા ટ્રાન્સફર કર્યા હતા. પોલીસે તેને મહિલાની ‘કામ કરવાની પદ્ધતિ’ (મૉડસ ઑપરેન્ડી) ગણાવી છે.

પોલીસે જણાવ્યું કે તેમને જોવા મળ્યું છે કે લગભગ બધા પૈસા બૅંક ખાતામાંથી ઉપાડી લેવામાં આવ્યા છે અને કેટલાકનો ઉપયોગ ઑનલાઇન જુગાર રમવામાં પણ કરવામાં આવ્યો.

પોલીસે કહ્યું, ચાલુ મહિનાની શરૂઆતમાં જ્યારે મિસ ગોલ્ફના ઘરની જડતી લેવામાં આવી, ત્યારે તેમનો ફોન જપ્ત કરી લેવામાં આવ્યો અને 80,000 કરતાં વધારે તસવીરો અને વીડિયો શોધી કાઢવામાં આવ્યાં, જેનો ઉપયોગ તે ભિક્ષુઓને બ્લૅકમેલ કરવા માટે કરતાં હતાં.

મહિલા પર બ્લૅકમેલિંગ, મની લૉન્ડરિંગ અને ચોરીનો સામાન રાખવા સહિત ઘણી કલમો હેઠળ કેસ દાખલ કરવામાં આવ્યો છે.

પોલીસે ‘દુરાચાર કરનારા ભિક્ષુઓ’ અંગેની માહિતી આપવા માટે એક હેલ્પલાઇન પણ શરૂ કરી છે.

આ કાંડ પછી થાઈ બૌદ્ધ ધર્મની ગવર્નિંગ બૉડી સંઘ સુપ્રીમ કાઉન્સિલે જાહેરાત કરી છે કે તે મઠોના નિયમોની સમીક્ષા કરવા માટે વિશેષ સમિતિની રચના કરશે.

સરકાર પણ એવા ભિક્ષુઓ વિરુદ્ધ કડક સજા લાગુ કરવા પર ભાર મૂકી રહી છે, જેઓ મઠની આચારસંહિતાનું ઉલંઘન કરે છે. આ સજાઓમાં આર્થિક દંડ અને જેલ સામેલ છે.

ચાલુ અઠવાડિયે થાઈલૅન્ડના કિંગ વજીરાલોંગકૉર્નએ જૂનમાં બહાર પડેલા શાહી આદેશને રદ કરી દીધો, જેમાં 81 ભિક્ષુઓને ઉચ્ચ પદવી આપવામાં આવી હતી. તેના માટે તેમણે તાજેતરના દુર્વ્યવહારના બનાવોને કારણ ગણાવ્યા છે, જેનાથી “બૌદ્ધ અનુયાયીઓને ભારે આઘાત લાગ્યો છે”.

થાઇલૅન્ડમાં 90 ટકા કરતાં વધારે વસ્તી પોતાને બૌદ્ધ માને છે અને અહીં ભિક્ષુઓને ખૂબ જ સન્માન આપવામાં આવે છે. થાઇલૅન્ડના ઘણા પુરુષ પણ સારાં કર્મો માટે કામચલાઉ રીતે ભિક્ષુ બને છે.

પરંતુ, છેલ્લાં થોડાં વર્ષમાં બૌદ્ધ સંસ્થા પર સતત ઘણા કાંડના આરોપ થયા છે.

2017માં વિરાપોલ સુકફોલ નામના એક ભિક્ષુ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઝળક્યા હતા, તેઓ પોતાની ભવ્ય જીવનશૈલી માટે પ્રખ્યાત થયા હતા. તેની સાથે જ તેમના પર જાતીય શોષણ, છેતરપિંડી અને મની લૉન્ડરિંગના આરોપ થયા હતા.

જ્યારે 2022માં થાઇલૅન્ડના ઉત્તર પ્રાંત ફેચાબૂનના એક મંદિરમાં ચાર ભિક્ષુ ડ્રગ રેડ દરમિયાન પકડાયા હતા.

થાઈ સંઘમાં શિસ્તપાલન અને ઉત્તરદાયિત્વ સાથે સંકળાયેલા મુદ્દાની વર્ષોથી ટીકા થતી રહી છે, પરંતુ ઘણા જાણકારો એવું માને છે કે સદીઓ પુરાણી આ સંસ્થામાં અત્યાર સુધી કોઈ મોટું પરિવર્તન નથી થયું. નિષ્ણાતો અનુસાર, તેનું મોટું કારણ તેની અલગ અલગ પદોવાળી ચુસ્ત પદ્ધતિ છે.

ધાર્મિક સ્કૉલર સુરાફોટ થાવીશાકે બીબીસી થાઈને કહ્યું, “આ થાઈ અમલદારશાહી જેવી એકાધિકારવાદી સિસ્ટમ છે, જેમાં વરિષ્ઠ ભિક્ષુ એક ઉચ્ચ અધિકારી જેવા હોય છે અને કનિષ્ઠ ભિક્ષુ તેમના અધીન હોય છે.”

“જ્યારે તેઓ કંઈ અયોગ્ય થતું જુએ છે, ત્યારે બોલવાની હિંમત નથી કરતા; કેમ કે, તેમને મંદિરમાંથી કાઢી મૂકવાનું ખૂબ જ આસાન છે.”

જોકે, કેટલાક લોકોને લાગે છે કે પોલીસ અને સંઘ કાઉન્સિલ, બંનેની ચાલી રહેલી તપાસ દ્વારા ચોક્કસપણે સુધારાની દિશામાં મહત્ત્વપૂર્ણ પગલાં ભરી શકાશે.

બૅંગકૉકની થમ્મસાત યુનિવર્સિટીનાં સમાજશાસ્ત્રી પ્રાકૃતિ સાતાસુતે કહ્યું, “સૌથી જરૂરી વાત સચ્ચાઈને ઉજાગર કરવાની છે; જેથી જનતાના મનમાં સંઘની પવિત્રતા બાબતે જે શંકા છે, તે દૂર થઈ શકે.”

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન

જિલ્લા એસપી એમ નારાયણે બીબીસીને જણાવ્યું કે આ વિસ્તાર વિદેશી પર્યટકોમાં ખૂબ લોકપ્રિય છે. જોકે, ચોમાસાની સિઝનમાં અહીં ઘણા સાપ જોવા મળે છે, ભૂસ્ખલનની ઘટનાઓ બને છે. પર્યટકોની સુરક્ષા માટે અમે પાછલાં કેટલાંક વર્ષોથી પોલીસ સાથે પેટ્રોલિંગ કરીએ છીએ.

પેટ્રોલિંગ ટીમના એક પોલીસ અધિકારીએ જણાવ્યું કે તેઓ જ્યારે પહાડ પરથી નીચે ઊતર્યા તો તેમને એક ગુફાની બહાર રંગબેરંગી કપડાં લટકતાં જોવાં મળ્યાં. ત્યાં તેમને એક ગુફામાંથી રશિયન મહિલા અને બે બાળકો મળી આવ્યાં હતાં.

પોલીસ ગુફા નજીક પહોંચી તો ગુફાના પ્રવેશદ્વાર પર રંગબેરંગી સાડીઓ પડદાની જેમ લટકતી જોવા મળી. એક પોલીસ અધિકારીએ જણાવ્યું કે, “એક નાની બાળકી દોડીને બહાર આવી. પેટ્રોલિંગ ટીમ અંદર ગઈ તો તેમને નીના કુટિના અને બીજી એક નાની બાળકી મળી.”

તેમની પાસે બહુ ઓછો સામાન હતો. તેમાં પ્લાસ્ટિકનું એક પાથરણું, કપડાં, નૂડલ્સનાં પૅકેટ અને બીજું કરિયાણું હતું. ગુફામાં પાણી પણ આવતું હતું.

બીબીસીએ ગુફામાં પ્રવેશ્યા પછી પોલીસે બનાવેલા વીડિયોનો જોયો. તેમાં રંગીન કપડાં પહેરેલાં બે બાળકો કૅમેરા સામે જોઈને હસતાં હતાં.

એસપી નારાયણે કહ્યું કે “મહિલા અને બાળકો બહુ સહજ જણાતાં હતાં. અહીં રહેવું કેટલું ખતરનાક હોઈ શકે છે તે તેમને સમજાવવામાં થોડો સમય લાગ્યો.”

પોલીસે જ્યારે તેમને જણાવ્યું કે ત્યાં સાપ અને બીજા ખતરનાક વન્યજીઓ હોઈ શકે છે, ત્યારે નીના કુટિનાએ પોલીસને કહ્યું કે “પ્રાણી અને સાપ અમારા મિત્રો છે. માનવી ખતરો છે.”

કુટિના અને તેમનાં બાળકોને બચાવ્યાં પછી પોલીસ તેમને હૉસ્પિટલે લઈ ગઈ. ડૉક્ટરોએ જણાવ્યું કે તેઓ સંપૂર્ણપણે સ્વસ્થ છે.

નીના કુટિના એક રશિયન મહિલા છે. એક વિદેશી પ્રાદેશિક રજિસ્ટ્રેશન ઑફિસરે બીબીસીને જણાવ્યું કે તમામ ઔપચારિકતા પૂરી થયા પછી તેમને ઘરે પાછાં મોકલી દેવાશે.

નીના કુટિનાએ સમાચાર એજન્સી પીટીઆઈ અને એએનઆઈને આપેલી મુલાકાતમાં જણાવ્યું કે તેમનો જન્મ રશિયામાં થયો હતો, પરંતુ તેઓ ત્યાં 15 વર્ષ કરતાં વધારે સમયથી નથી રહ્યાં. આ દરમિયાન તેમણે કોસ્ટા રિકા, મલેશિયા, બાલી, થાઇલૅન્ડ, નેપાળ અને યુક્રેન સહિત અનેક દેશનો પ્રવાસ કર્યો છે.

તેમણે બે સમાચાર એજન્સીને આપેલી મુલાકાતમાં જણાવ્યું કે તેમને કુલ ચાર બાળકો છે જેમની ઉંમર પાંચથી 20 વર્ષ વચ્ચે છે. તેમના સૌથી મોટા પુત્રનું ગયા વર્ષે ગોવામાં એક રોડ અકસ્માતમાં મૃત્યુ થયું હતું.

અધિકારીઓએ જણાવ્યું કે તેમનો 11 વર્ષીય બીજો દીકરો હાલમાં રશિયામાં છે. તેમણે વાણિજ્ય દૂતાવાસને આ માહિતી આપી છે.

એફઆરઆરઓના અધિકારીઓએ જણાવ્યું કે તેમણે ચેન્નાઈસ્થિત રશિયન વાણિજ્ય દૂતાવાસનો સંપર્ક કર્યો છે. તેમણે દિલ્હીસ્થિત રશિયન દૂતાવાસને પણ પત્ર લખ્યો છે, પરંતુ હજુ સુધી કોઈ જવાબ નથી મળ્યો.

જોકે, એફઆરઆરઓએ મંગળવારે રાતે બંને છોકરીઓના પિતાની ઓળખ કરી લીધી હતી.

તેનું નામ ડ્રોર ગોલ્ડસ્ટીન છે અને તે એક ઇઝરાયલી વેપારી છે.

એફઆરઆરઓના એક અધિકારીએ કહ્યું કે તે હાલમાં ભારતમાં છે અને નીના કુટિના તથા તેનાં બે બાળકોને રશિયા પાછાં મોકલવા માટે જરૂરી રકમ ચૂકવવા તેમની સાથે વાતચીત કરી રહ્યા છે.

ગોલ્ડસ્ટીને એનડીટીવીને જણાવ્યું કે કુટિના તેમને કહ્યા વગર ગોવા છોડીને જતાં રહ્યાં હતા. તેમણે કુટિના ગુમ થયાં તે વિશે ગોવા પોલીસમાં ફરિયાદ નોંધાવી છે.

તેમણે કહ્યું કે તેઓ પોતાની બંને દીકરીઓને પોતાની પાસે રાખવા માગે છે અને તેમને રશિયા પાછી મોકલાતી અટકાવવા માટે તમામ પ્રયાસ કરશે.

નીના કુટિના અને તેમની દીકરીઓ ગોકર્ણ નજીકનાં જંગલોમાં કેવી રીતે પહોંચ્યાં તે સ્પષ્ટ નથી.

પોલીસે જણાવ્યું કે નીનાએ તેમને કહ્યું કે તેઓ એક અઠવાડિયાથી ગુફામાં રહેતાં હતાં. તેમણે કહ્યું કે એક અઠવાડિયા અગાઉ તેમણે ગુફા નજીકના એક ગામમાંથી નૂડલ્સ, કેટલાંક શાકભાજી અને કેટલુંક કરિયાણું ખરીદ્યાં હતાં.

જોકે, તેમણે કહ્યું કે તેઓ ગોવાથી ગોકર્ણ આવ્યાં અને ગુફામાં રહેતાં હતાં, પરંતુ નીના કુટિનાનું કહેવું છે કે તેમની એક દીકરીનો જન્મ ગુફામાં થયો હતો.

પીટીઆઈને આપેલી એક મુલાકાતમાં તેમણે બૅંગલુરુના ડિટેન્શન સેન્ટર સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો જ્યાં તેમને રખાયાં છે. તેમણે કહ્યું કે, “આ એક જેલ જેવી જગ્યા છે.”

તેમણે કહ્યું, “અમે એક સારી જગ્યાએ રહેતા હતા, પરંતુ હવે અમે એકલા નથી રહી શકતા. બહાર પણ નથી જઈ શકતા. અહીં બહુ ગંદકી છે. પૂરતું ભોજન પણ નથી.”

નીના કુટિના ભારત ક્યારે અને કેવી રીતે આવ્યાં તે સ્પષ્ટ નથી.

તેમણે પોલીસને જણાવ્યું કે તેમનો પાસપૉર્ટ ખોવાઈ ગયો છે. જોકે, પોલીસને એક જૂનો, એક્સપાયર થઈ ગયેલો પાસપૉર્ટ મળ્યો છે.

તેઓ 18 ઑક્ટોબર 2016થી 17 એપ્રિલ 2017 સુધી વેલિડ બિઝનેસ વિઝા પર ભારત આવ્યાં હતાં એવું લાગે છે.

જોકે, વિઝાનો સમયગાળો પૂરા થયા પછી પણ તેઓ ભારતમાં જ રહ્યાં. એક વર્ષ પછી ગોવાસ્થિત એફઆરઆરઓએ તેમને દેશ છોડવા માટે એક્ઝિટ પરમિટ જારી કરી દીધી.

તેમના પાસપૉર્ટ પર લાગેલા ઇમિગ્રેશન સ્ટેમ્પ મુજબ નીના કુટિના 19 એપ્રિલ 2018ના રોજ નેપાળ ગયાં અને ત્રણ મહિના પછી દેશ છોડી દીધો.

ત્યાર પછી તેઓ ક્યાં ગયા તે સ્પષ્ટ નથી. એએનઆઈ સાથે વાત કરતા તેમણે કહ્યું કે તેમણે ઓછામાં ઓછા 20 દેશોનો પ્રવાસ કર્યો છે.

તેમણે કહ્યું કે “2018માં ભારત છોડ્યા પછી મેં ચાર દેશોનો પ્રવાસ કર્યો હતો.”

ત્યાર પછી તેઓ ભારત ક્યારે આવ્યાં તે સ્પષ્ટ નથી, પરંતુ કેટલાક રિપોર્ટ મુજબ તેઓ ફેબ્રુઆરી 2020માં આવ્યાં હતાં. તેમણે સમાચાર સંસ્થા એએનઆઈને જણાવ્યું કે, “અસલમાં અમે ભારતને પ્રેમ કરીએ છીએ.”

તેમના વિઝા એક્સપાયર થઈ ગયા છે તે વાત તેમણે સ્વીકારી હતી.

નીનાએ કહ્યું કે, “અમારી પાસે અહીં રહેવાના વેલિડ વિઝા નથી. તેની અવધિ પૂરી થઈ ગઈ છે.”

તેમણે કહ્યું કે તેમણે વિઝાનો વિચાર ન કર્યો, કારણ કે તેઓ પોતાના મૃત દીકરા વિશે વિચારીને દુખી હતા.

નીના કુટિના અને તેમની દીકરીઓ જે ગુફામાં રહેતાં હતાં ત્યાં પાંડુરંગની એક મૂર્તિ છે. તેના પરથી લાગે છે કે તેઓ ધ્યાન અને આધ્યાત્મિક જીવન જીવવા માટે ગુફામાં ગયાં હશે.

જોકે, એએનઆઈને આપેલી મુલાકાતમાં તેમણે આ વાતનો ઇનકાર કર્યો હતો.

તેમણે કહ્યું કે, “આ આધ્યાત્મિકતાની વાત નથી. અમે પ્રકૃતિને પ્રેમ કરીએ છીએ, કારણ કે તે આપણને આરોગ્ય આપે છે. તે બહુ આરોગ્યપ્રદ હોય છે. તે ઘર જેવું નથી.”

તેમણે કહ્યું કે, “કુદરતના ખોળા જેવા જંગલમાં રહેવું એ મારા માટે એક શાનદાર અનુભવ હતો.”

તેમણે કહ્યું કે તેમની દીકરીઓ અહીં ખુશ અને સ્વસ્થ છે.

તેમણે એએનઆઈને જણાવ્યું કે, “અમે મરી નથી રહ્યાં. હું મારાં બાળકોને જંગલમાં મરવા નહોતી લાવી. તેઓ બહુ ખુશ છે. તેઓ ઝરણામાં તરતાં હતાં. ત્યાં રાતે સૂવા માટે બહુ સારી જગ્યા છે. અમે માટીની આકૃતિઓ બનાવી. અમે રંગબેરંગી ચિત્રો બનાવ્યાં. અમે સારું ખાવાનું ખાધું. મેં સ્વાદિષ્ટ ખાવાનું બનાવ્યું.”

જંગલમાં રહેવાથી બાળકો માટે જોખમ પેદા થઈ શકે તે વાતને તેમણે નકારી કાઢી હતી.

નીનાએ કહ્યું કે, “અમે ત્યાં રહેતાં હતાં ત્યારે કેટલાક સાપ જોયા હતા, પરંતુ આ ગામડાનાં ઘર, કિચન અને શૌચાલયમાં ક્યારેક સાપ જોવા મળે એવું હતું.”

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન

ટ્રમ્પે એવું પણ કહ્યું હતું કે તેમણે ભારત-પાકિસ્તાનને વેપાર બંધ કરવાની ધમકી આપી હતી, એ બાદ બંને દેશ સંઘર્ષવિરામ માટે રાજી થયા હતા.

ખરેખર, મે મહિનની શરૂઆતમાં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સૈન્ય સંઘર્ષ દરમિયાન અમેરિકાના ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેડી વેન્સે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી સાથે વાત કરી હતી.

અમેરિકાએ આ વાતચીતને સંઘર્ષવિરામ કરાવવા તરીકે રજૂ કરી હતી અને ટ્રમ્પે જ સંઘર્ષવિરામની જાહેરાત સોશિયલ મીડિયા પ્લૅટફૉર્મ ટ્રુથ પર કરી હતી.

આ મહિનાની શરૂઆતમાં ભારતીય વિદેશમંત્રી એસ. જયશંકરે એક ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું હતું કે સંઘર્ષવિરામ સંપૂર્ણપણે દ્વિપક્ષીય હતો.

શુક્રવારે રાત્રે વ્હાઇટ હાઉસમાં રિપબ્લિકન સાંસદો સામે ટ્રમ્પે કહ્યું કે અમેરિકાએ ઘણાં યુદ્ધ રોક્યાં છે અને એ તમામ ગંભીર યુદ્ધો હતાં.

તેમણે કહ્યું, “ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે પણ એવું જ થઈ રહ્યું હતું. ત્યાં વિમાનોની તોડી પડાઈ રહ્યાં હતાં. મને લાગે છે કે હકીકતમાં પાંચ જેટ તોડી પડાયાં હતાં. એ બંને પરમાણસંપન્ન દેશો છે અને એકબીજા પર હુમલા કરી રહ્યા હતા.”

“એવું લાગે છે કે એક નવી રીતનું યુદ્ધ છે. તમે હાલમાં જ જોયું કે અમે ઈરાનમાં શું કર્યું. અમે તેમની પરમાણુ ક્ષમતા સંપૂર્ણપણે નષ્ટ કરી દીધી.”

પોતાના નિવેદનમાં ટ્રમ્પે ફરી એક વાર વેપારનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો અને કહ્યું કે એના થકી અમે સંઘર્ષ રોક્યા.

ટ્રમ્પે કહ્યું, “ભારત અને પાકિસ્તાન આ વચ્ચે સંઘર્ષ વધી રહ્યો હતો અને અમે તેનું વેપાર થકી સમાધાન લાવ્યા.”

“અમે કહ્યું – તમે લોકો (અમેરિકા સાથે) વેપાર સમજૂતી કરવા માગો છો. જો તમને એકબીજા પર હુમલા અને કદાચ પરમાણુ હથિયારથી હુમલા કરશો તો અમે વેપાર સમજૂતી નહી કરીએ.”

31 મેના રોજ ભારતના ચીફ ઑફ ડિફેન્સ સ્ટાફ જનરલ અનિલ ચૌહાણે પાકિસ્તાન સાથે થયેલા સૈન્ય સંઘર્ષ દરમિયાન ભારતનાં ફાઇટર પ્લેન તોડી પડાયાના સવાલનો જવાબ આપ્યો હતો.

સાથે જ તેમણે પાકિસ્તાન તરફથી વિમાનોને નુકસાન પહોંચાડાયાના દાવાને ફગાવ્યો હતો.

બ્લૂમબર્ગ ટીવીને અપાયેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં પત્રકારે જનરલ અનિલ ચૌહાણને સવાલ કર્યો કે પાકિસ્તાનનો દાવો છે કે તેમણે ભારતીય વાયુસેનાનાં એક કરતાં વધુ વિમાનો તોડી પાડ્યાં હતાં, શું તેઓ આની પુષ્ટિ કરે છે?

આના જવાબમાં જનરલ અનિલ ચૌહાણે કહ્યું, “એ મહત્ત્વપૂર્ણ નથી કે જેટ તોડી પડાયું, મહત્ત્વપૂર્ણ એ વાત છે કે આવું કેમ થયું?”

આ અંગે પત્રકારે ફરી પૂછ્યું, “ઓછામાં ઓછું એક જેટ તોડી પડાયું હતું, શું આ વાત સાચી છે?”

જનરલ અનિલ ચૌહાણે આ અંગે કહ્યું, “સારી બાબત એ છે કે અમે અમારી ટેકનિકલ ભૂલો જાણી શક્યાં, અમે તેમાં સુધારો કર્યો અને બે દિવસ બાદ તેને લાગુ કરી. એ બાદ અમે અમારાં તમામ જેટ ઉડાવ્યાં અને લાંબા અંતર સુધી જઈને ઠેકાણાંને નિશાન બનાવ્યાં.”

પત્રકારે ફરી એક વાર કહ્યું, “પાકિસ્તાને એવો દાવો કર્યો છે કે ભારતનાં છ ફાઇટર પ્લેન તોડી પાડવામાં તેઓ સફળ રહ્યા હતા, શું તેનું આકલન સાચું છે?”

આના જવાબમાં જનરલ અનિલ ચૌહાણે કહ્યું, “આ બિલકુલ ખોટું છે. પરંતુ જેમ મેં કહ્યું આ માહિતી બિલકુલ મહત્ત્વપૂર્ણ નથી. જે મહત્ત્વપૂર્ણ છે, એ એ છે કે જેટ કેમ પડ્યાં અને એ બાદ અમે શું કર્યું. એ અમારા માટે વધુ જરૂરી છે.”

હાલમાં જ વિદેશમંત્રી એસ. જયશંકરે અમેરિકામાં ક્વૉડ દેશોની વિદેશમંત્રીઓની બેઠકમાં સામેલ થવા પહોંચ્યા હતા, જ્યાં તેમણે અમેરિકન પત્રિકા ‘ન્યૂઝવીક’ને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું કે સંઘર્ષવિરામ સંપૂર્ણપણે દ્વિપક્ષીય હતો.

ઇન્ટરવ્યૂ દરમિયાન જયશંકરને પુછાયું કે, “રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ અને વડા પ્રધાન મોદીની વાતચીત બાદ ભારત તરફથી જાહેર કરાયેલા નિવેદનમાં કહેવાયું કે ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચે કોઈ ત્રીજા દેશની મધ્યસ્થી સ્વીકાર્ય નથી. પરંતુ રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે ઘણી વાર કહ્યું છે કે સંઘર્ષને રોકવા માટે વેપારને એક સાધન તરીકે ઉપયોગ કરાયો છે. શું આનાથી વેપાર સમજૂતીની વાતચીત પર કોઈ અસર પડી છે ખરી?”

આના જવાબમાં એસ. જયશંકરે કહ્યું હતું, “હું તમને જણાવી શકું કે હું એ રૂમમાં હાજર હતો, જ્યારે ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેડી વેન્સે 9 મેની રાત્રે વડા પ્રધાન મોદી સાથે વાત કરી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે જો અમે કેટલીક વાતો ન માની, તો પાકિસ્તાન ભારત પર એક મોટો હુમલો કરી શકે છે. પરંતુ વડા પ્રધાન પર પાકિસ્તાનની ધમકીઓની કોઈ અસર ન પડી. આનાથી ઊલટું, તેમણે એ વાતનો સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યો કે ભારત તરફથી જવાબ જરૂર મળશે.”

એસ. જયશંકરે કહ્યું કે ઘણાં વર્ષથી એક રાષ્ટ્રીય સંમતિ રહી છે કે પાકિસ્તાન સાથે અમારા તમામ મામલા દ્વિપક્ષીય છે.

એસ. જયશંકરે કહ્યું, “આ વાત એ રાતની છે અને જેવું કે તમે જાણો છો, એ રાત્રે પાકિસ્તાને અમારા પર જોરદાર હુમલો કર્યો હતો. અમે તરત જવાબ વાળ્યો. બીજા દિવસે સવારે માર્કો રુબિયોએ મને કૉલ કરીને જણાવ્યું કે પાકિસ્તાન વાતચીત માટે તૈયાર છે. હું તમને માત્ર એ જ જણાવી શકું જે મેં જાતે અનુભવ્યું છે. બીજું તમે સમજી શકો છો.”

જૂન મહિનામાં વડા પ્રધાન મોદી જી-7 સંમેલનમાં સામેલ થવા માટે કૅનેડા પહોંચ્યા હતા અને ત્યાંથી જ તેમણે રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ સાથે ફોન પર વાતચીત કરી હતી.

આ વાતચીત અંગે જણાવતાં ભારતના વિદેશસચિવ વિક્રમ મિસરીએ કહ્યું હતું કે વડા પ્રધાન મોદીએ ટ્રમ્પને સ્પષ્ટપણે કહ્યું કે પાકિસ્તાન સાથે સંઘર્ષવિરામ દ્વિપક્ષીય હતો અને કોઈ ત્રીજા દેશના હસ્તક્ષેપથી એ નથી થયો.

વિક્રમ મિસરીએ એવું પણ કહ્યું હતું કે વડા પ્રધાન મોદીએ ટ્રમ્પને કહ્યું હતું કે સંઘર્ષવિરામ માટે અમેરિકાથી ટ્રેડ અંગે કોઈ વાતચીત નહોતી થઈ.

અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ ઘણા અવસરોએ એવો દાવો કરી ચૂક્યા છે કે તેમણે ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સંઘર્ષવિરામ કરાવ્યો હતો અને બંને દેશોને પરમાણુ યુદ્ધ તરફ આગળ વધતા રોક્યા હતા.

તેમના આ દાવાનું પાકિસ્તાને સમર્થન કર્યું હતું. સંઘર્ષવિરામ બાદ પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન શહબાઝ શરીફે કહ્યું હતું કે, “હું રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ પ્રત્યે આભાર વ્યક્ત કરવા માગું છું. વૉશિંગટને સંઘર્ષવિરામમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે.”

આ સિવાય પાકિસ્તાને સંઘર્ષ દરમિયાન દાવો કર્યો હતો કે તેણે પાંચ ભારતીય ફાઇટર પ્લેન તોડી પાડ્યાં છે.

પાકિસ્તાની સૈન્યના પ્રવક્તા લેફ્ટનન્ટ જનરલ અહમદ શરીફ ચૌધરીએ કહ્યું હતું કે, “અત્યાર સુધી, હું તમને પુષ્ટિ કરી શકું છું કે પાંચ ભારતીય વિમાન – જેમાં ત્રણ રાફેલ, એક એસયૂ-30 અને એક મિગ-29 સામેલ છે – અને એક હેરૉન ડ્રૉન પણ તોડી પાડ્યાં છે.”

એ સમયે ભારતે આ દાવા અંગે કોઈ પ્રતિક્રિયા નહોતી આપી. જોકે, બાદમાં ભારત તરફથી આ દાવાને ફગાવી દેવાયા.

જકાર્તામાં ભારતીય દૂતાવાસમાં તહેનાત નૌસેનાના ઑફિસર કૅપ્ટન શિવકુમાર 10 જૂનના રોજ જકાર્તાની એક યુનિવર્સિટીના સેમિનારમાં સામેલ થયા હતા.

એ સેમિનારમાં પોતાની પ્રેઝન્ટેશન દરમિયાન ભારતના ડિફેન્સ અતાશેએ કથિતપણે કહ્યું હતું કે ‘રાજકીય નેતૃત્વ’ના આદેશના કારણે કેટલાક ‘અવરોધો’ને જોતાં, ભારતીય વાયુ સેના પ્રારંભિક તબક્કામાં પાકિસ્તાની સૈન્ય પ્રતિષ્ઠાનો પર હુમલો ન કરી શકી.

સમાચાર એજન્સી પીટીઆઇ પ્રમાણે, તેમણે કહ્યું કે, “અમે કેટલાંક વિમાન ગુમાવ્યાં અને આવું માત્ર એટલા માટે થયું, કારણ કે સૈન્ય પ્રતિષ્ઠાન કે તેની વાયુ સંરક્ષણ પ્રણાલી પર હુમલા ન કરવા અંગે રાજકીય નેતૃત્વ તરફથી અવરોધ ઊભા કરાયા હતા.”

“પરંતુ આ ગુમાવ્યા બાદ અમે અમારી વ્યૂહરચના બદલી અને અમે સૈન્ય પ્રતિષ્ઠાનો તરફ ગયા. તો અમે સૌપ્રથમ દુશ્મનની ઍર ડિફેન્સ સિસ્ટમનો વિનાશ કર્યો. આના કારણે જ અમે જમીનથી જમીન પર હુમલો કરનારી મિસાઇલો અને બ્રહ્મોસ મિસાઇલનો ઉપયોગ કરીને હુમલા કરી શક્યા.”

ડિફેન્સ અતાશેના આ નિવેદન અંગે ભારતીય દૂતાવાસે કહ્યું હતું, “અમે કેટલાક મીડિયા રિપોર્ટ્સ જોયા છે, જે એક સેમિનારમાં ડિફેન્સ અતાશેના પ્રેઝન્ટેશન સાથે સંકળાયેલા છે. તેમના નિવેદનને અસલ સંદર્ભ હઠાવીને બતાવવામાં આવ્યું છે અને મીડિયા રિપોર્ટ્સમાં તેમની વાતોને ખોટી રીતે રજૂ કરાઈ છે.”

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન

લેવિટે કહ્યું કે તેમનામાં ‘ડીપ વેન થ્રૉમ્બોસિસ કે ધમનીઓની બીમારી’નો કોઈ પુરાવો નથી મળ્યો અને તમામ તપાસ રિપોર્ટ ‘સામાન્ય સીમાની અંદર’ છે.

વ્હાઇટ હાઉસના ચિકિત્સક સીન બારબાબેલા તરફથી જાહેર કરાયેલ એક નોટ પ્રમાણે, ‘ખાસ કરીને 70 વર્ષ કરતાં વધુ ઉંમરના લોકોમાં આ સ્થિતિ સામાન્ય અને નુકસાન વગરની છે.’

આ અનુસાર, વધારાની તપાસમાં ટ્રમ્પમાં ‘હૃદયની કમજોરી’, કીડનીની કામ કરવાની ક્ષમતામાં કમી કે અન્ય કોઈ બીમારીનાં લક્ષણ નથી મળી આવ્યાં.

ડૉ. બારબાબેલાએ પોતાના નોટમાં કહ્યું કે લેવિટની અગાઉની બ્રીફિંગથી પણ આ જ વાતની પુષ્ટિ થાય છે.

તેમણે લખ્યું કે ‘કુલ્લે, ટ્રમ્પનું સ્વાસ્થ્ય અત્યંત સારું છે.’

‘ક્રૉનિક વેન્સ ઇન્સફિશિએન્સી’માં પગની નસો લોહીને હૃદય સુધી પમ્પ નથી કરી શકતી, જેથી લોહી પગના નીચલા ભાગમાં જમા થવા લાગે છે અને ત્યાં સોજો ચડી જાય છે.

ટૅક્સાસ યુનિવર્સિટી, ઑસ્ટિનનાં વેસ્કુલર સર્જરીનાં આસિસ્ટન્ટ પ્રોફેસર ડૉક્ટર મેરિલ લોગને બીબીસીને જણાવ્યું, “નસો અને તેનાં વાલ્વ લોહીને ઉપરની તરફ ધકેલે છે જેથી એ હૃદય સુધી પરત ફરી શકે.”

પગથી હૃદય તરફ વહેતું લોહી ગુરુત્વાકર્ષણની વિપરીત દિશામાં જાય છે, જેથી આ પ્રક્રિયા વધુ કઠિન થઈ જાય છે.

તેમણે કહ્યું, “ક્રૉનિક વેન્સ ઇન્સફિશિએન્સી ત્યારે થઈ જાય છે જ્યારે નસો અને તેનાં વાલ્વ સારી રીતે કામ નથી કરતાં અને લોહી પાછું પગની તરફ વહેવા લાગે છે.”

13 જુલાઈના રોજ ન્યૂ જર્સીમાં થયેલા ફીફા વર્લ્ડકપ ફાઇનલ દરમિયાન ફોટોગ્રાફરોએ ટ્રમ્પના સોજાયેલા હાથપગની તસવીરો લીધી હતી.

એના અમુક દિવસ બાદ વ્હાઇટ હાઉસમાં બહરીનના વડા પ્રધાન સલમાન બિન હમદ બિન ઈસા અલ-ખલીફા સાથે મુલાકાત દરમિયાન લેવાયેલી તસવીરોમાં તેમના હાથ પર વાદળી નિશાન દેખાયાં હતાં.

આ પહેલાં ફેબ્રુઆરીમાં ફ્રાન્સના રાષ્ટ્રપતિ ઇમેનુઅલ મૅક્રોં સાથેની મુલાકાત વખતે પણ ટ્રમ્પના હાથ પર પડેલું એક નિશાન કૅમેરામાં કેદ થયું હતું.

ટ્રમ્પનાં સોજાયેલા પગ અને વાદળી નિશાન જોઈને ઑનલાઇન એવી શંકા વ્યક્ત થવા લાગી કે કદાચ રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ કોઈ એવી બીમારી સામે ઝઝૂમી રહ્યા છે, જે અંગે જાહેર માહિતી નથી અપાઈ.

એપ્રિલમાં થયેલી વાર્ષિક સ્વાસ્થ્ય તપાસ બાદ ડૉક્ટર બારબાબેલાએ લખ્યું હતું કે ટ્રમ્પ ‘માનસિક અને શારિરીક રીતે સ્વસ્થ છે.’

જાન્યુઆરીમાં જ્યારે ટ્રમ્પે પોતાના બીજા કાર્યકાલ માટે શપથ લીધા, ત્યારે તેમની ઉંમર 78 વર્ષ અને સાત મહિના હતી, આની સાથે જ તેઓ અમેરિકાના ઇતિહાસમાં શપથ લેનારા સૌથી વયોવૃદ્ધ રાષ્ટ્રપતિ બની ગયા.

ડૉક્ટરોએ બીબીસીને જણાવ્યું કે તેઓ ક્રૉનિક વેન્સ ઇન્સફિસિએન્સીની ગંભીરતા અંગે બારબાબેલાના અનુમાન સાથે સંમત છે.

વેક ફૉરેસ્ટ યુનિવર્સિટીમાં વેસ્કુલર સર્જરી વિભાગના અધ્યક્ષ ડૉ. મૅથ્યૂ ઍડવર્ડ્સે કહ્યું, “આ બાબતે કેટલીક ગંભીર સ્થિતિઓ સાથે સંકળાયેલી હોઈ શકે છે, પરંતુ સ્વતંત્રપણે આ કોઈ ગંભીર બીમારી નથી અને ખૂબ સામાન્ય છે.”

તેમણે કહ્યું, “હું કહીશ કે તેમની ઉંમરના લગભગ દસથી 35 ટકા લોકોની આ સ્થિતિ હોઈ શકે છે.”

વિશેષજ્ઞો પ્રમાણે અન્ય જોખમોમાં વધુ વજન, લોહીની ગાંઠ જામી જવાની હિસ્ટ્રી અને લાંબા સમય સુધી ઊભા રહીને કામ કરનારી નોકરીઓ સામેલ છે.

આ સ્થિતિને મૅનેજ કરવા માટે મેડકલી ડિઝાઇન કરાયેલા કંપ્રેશન સ્ટૉકિંગ્સ પહેરવાની સલાહ અપાય છે અને વિશેષજ્ઞ રાત્રે પગને ઉપર ઉઠાવી રાખવાની ભલામણ કરે છે.

ડૉ. લોગને કહ્યું, “હું મારા દર્દીઓને કહું છું કે તેઓ દરરોજ પગ પર સારી ક્રીમ લગાવે અને સ્થૂળતા જેવાં અન્ય સંભવિત જોખમો પર કાબૂ રાખે.”

ક્રૉનિક વેન્સ ઇન્સફિસિએન્સી માત્ર શરીરના નીચેના ભાગને જ અસર કરે છે. એટલે રાષ્ટ્રપતિના હાથ ઉપર જોવા મળેલાં નીલવર્ણી નિશાનને આ બીમારી સાથે કોઈ સંબંધ નથી.

તાજેતરમાં આ નિશાન અંગે પણ વ્યાપક અટકળો વહેતી થઈ હતી.

રાષ્ટ્રપતિના તબીબના કહેવા પ્રમાણે, આ નિશાન હસ્તધૂનન કરવાને કારણે તથા ઍસ્પિરિન લેવાને કારણે થયાં છે.

ઍસ્પિરિન હૃદયરોગનો હુમલો, લોહી ગંઠાઈ જવાથી તથા સ્ટ્રૉકથી બચવામાં મદદ કરે છે.

ડૉ. ઍડ્વર્ડ્સના કહેવા પ્રમાણે, તેઓ વ્હાઇટ હાઉસના તબીબની વાત સાથે સહમત છે કે ટ્રમ્પની ઉંમર તથા ઍસ્પિરિન લેવાને કારણે આવાં નિશાન પડી શકે છે.

ડૉ. ઍડ્વર્ડ્સના કહેવા પ્રમાણે, “જેમ-જેમ આપણી ઉંમર વધતી જાય, તેમ-તેમ આપણાં શરીર ઉપર નીલવર્ણી નિશાન પડવાની શક્યતા વધતી જાય છે. વિશેષ કરીને જે લોકો ઍસ્પિરિન અથવા તો બ્લડ થિનિંગની દવાઓ લેતા હોય.”

ડૉ. ઍડ્વર્ડ્સે કહ્યું, “જો કોઈ તમારો હાથ જોરથી દબાવી દે તો પણ નિશાન પડી જાય છે. હું માનું છું આવું થઈ શકે છે. એમણે ખૂબ જ જોરદાર રીતે હાથ મીલાવ્યા હશે.”

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન

ભૂ-રાજકીય વિશ્લેષક પ્રિયજિત દેબસરકારના શબ્દોમાં, “હું માનું છું કે ડૉ. યુનુસે ભારત સાથે ‘મૅંગો ડિપ્લોમસી’નો આ માર્ગ એટલા માટે અપનાવવો પડ્યો, કેમ કે, બાંગ્લાદેશ જુદાં-જુદાં કારણોથી ભારે દબાણમાં છે. જેમ કે, અમેરિકા તરફથી ટૅરિફનું દબાણ, મધ્ય-પૂર્વમાં સંકટ, પડોશી મ્યાનમારની પરિસ્થિતિ.”

પ્રિયજિત દેબસરકારે કહ્યું, “તેઓ હવે દિલ્હી સાથેના સંબંધ પુનઃસ્થાપિત કરવાની વાત ખુલ્લેઆમ કરી રહ્યા છે. તેથી એ જોવાનું રહેશે કે તેનાથી તણાવપૂર્ણ દ્વિપક્ષીય સંબંધોમાં શો ફેરફાર થાય છે.”

દુનિયામાં કેરીની સૌથી વધુ નિકાસ કરનારા ત્રણ દેશ ક્રમશઃ ભારત, મૅક્સિકો અને પાકિસ્તાન છે.

બાંગ્લાદેશ પણ આ યાદીમાં દસમા ક્રમે છે અને દુનિયામાં નવાં બજાર શોધવાના પ્રયાસોમાં આ દેશો વચ્ચે ઘણી હરીફાઈ છે.

37 વર્ષ પહેલાં પાકિસ્તાનમાં થયેલી વિમાન દુર્ઘટનામાં સૈન્ય શાસક અને રાષ્ટ્રપતિ જિયા-ઉલ-હકના રહસ્યમય મૃત્યુની ઘટના પણ કેરીની પેટી સાથે સંકળાયેલી છે.

દુનિયાના આ ભાગમાં કેરી ફક્ત એક સ્વાદિષ્ટ ફળ નથી. કેરીની ટોપલી રહસ્ય, રાજકારણ, દુશ્મનાવટ અને કૂટનીતિથી ઘેરાયેલી છે.

1947માં ભારતના વિભાજન પછી ઊભરેલા બે સ્વતંત્ર દેશ ભારત અને પાકિસ્તાન બંનેનું ‘રાષ્ટ્રીય ફળ’ કેરી છે. બંને દેશોએ પોતાની વૈશ્વિક પહોંચ કે કૂટનીતિમાં કેરીનો એક મુખ્ય સાધનરૂપે ઉપયોગ કર્યો છે.

ભારતના પહેલા વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુ 1950ના દાયકામાં જ્યારે પણ વિદેશયાત્રાએ જતા હતા, ત્યારે પોતાની સાથે ભેટ સ્વરૂપે કેરીની એક પેટી લઈને જતા હતા.

જ્યારે પણ કોઈ વિદેશી રાષ્ટ્રપતિ કે વડા પ્રધાન ભારત આવતા હતા, ત્યારે નહેરુ તરફથી તેમને કેરી જરૂર અપાતી હતી.

1955માં પોતાના ચીન પ્રવાસ દરમિયાન પંડિત નહેરુએ ચીનના વડા પ્રધાન ચઉ એનલાઈને દશેરી અને લંગડા કેરીના આઠ છોડ ભેટમાં આપ્યા હતા, જેને ગુઆંગઝોઉ પીપલ્સ પાર્કમાં ઉગાડવામાં આવ્યા.

એ જ વર્ષે જ્યારે સોવિયત નેતા નિકિતા ખ્રુશ્ચેવ ભારત આવ્યા, ત્યારે મૉસ્કો પાછા જતાં સમયે તેમના વિમાનમાં ઉત્તર પ્રદેશની પ્રસિદ્ધ મલીહાબાદી દશેરી કેરીની ઘણી ટોપલીઓ પણ હતી, જે જવાહરલાલ નહેરુ તરફથી ઉપહારરૂપે આપવામાં આવી હતી.

પછીથી જ્યારે રાજીવ ગાંધીએ 1986માં ફિલિપીન્ઝનો પ્રવાસ કર્યો, ત્યારે તેમણે તે દેશના રાષ્ટ્રપતિને પણ કેરીની પેટી ભેટ આપી હતી.

રસપ્રદ વાત એ છે કે, ફિલિપીન્ઝનું રાષ્ટ્રીય ફળ પણ કેરી છે, પરંતુ ત્યાંની કેરીનાં સ્વાદ, સુગંધ અને ગુણ ચોક્કસપણે ભારતીય કેરીથી ખૂબ અલગ છે.

ભેટ સ્વરૂપે કેરી આપવામાં પાકિસ્તાન પણ પાછળ નહોતું અને ચીનને આપવામાં આવેલી પાકિસ્તાની કેરી તે દેશમાં ‘સાંસ્કૃતિક ક્રાંતિ’નું એક મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રતીક બની ગઈ.

ઑગસ્ટ 1968માં પાકિસ્તાનના વિદેશમંત્રી મિયાં અરશદ હુસૈને બેઇજિંગનો પ્રવાસ કર્યો અને ચીનના ચૅરમૅન માઓત્સે તુંગને કેરીની એક પેટી ભેટમાં આપી.

ત્યાં સુધી, ચીનમાં કેરી એક અજ્ઞાત ફળ હતું અને માઓત્સે તુંગ પોતે આ નવા ફળને અજમાવવા ખાસ ઉત્સાહિત નહોતા… તેથી તેમણે એ કેરીઓને આખા દેશમાં જુદાં-જુદાં કારખાનાં અને યુનિવર્સિટીઓમાં વહેંચી દીધી.

ચીનની જુદી-જુદી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને કારખાનાંમાં ચૅરમૅનના ઉપહાર માટે જે ઉત્સાહ જોવા મળ્યો તે આજે પણ ઇતિહાસનો ભાગ છે. શ્રમિકો અને વિદ્યાર્થીઓએ ફૉર્મેલ્ડિહાઇડમાં કેરીને સંરક્ષિત કરીને તેને કાચનાં કન્ટેનરોમાં રાખીને પોતાનું સન્માન પ્રગટ કર્યું.

લાંબા સમયથી ‘દુશ્મન’ રહેલા ભારત અને પાકિસ્તાને પણ તણાવ ઘટાડવા માટે મૅંગો ડિપ્લોમસીનો સહારો લીધો છે.

1981માં પાકિસ્તાની રાષ્ટ્રપતિ જિયા-ઉલ-હકે ભારતીય વડાં પ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીને કેરીની એક પેટી મોકલી, જેને પાકિસ્તાનમાં ‘અનવર રટૌલ’ના નામથી ઓળખવામાં આવે છે.

ભારતના ઉત્તર પ્રદેશમાં એક ગામ છે, જેનું નામ ‘રટૌલ’ છે અને આ શિષ્ટાચારવાળા ઉપહાર અંગે એવી ચર્ચાઓ વધી ગઈ કે આ કેરીનું મૂળ સ્થાન ભારતમાં છે કે પાકિસ્તાનમાં.

2008માં પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપતિ આસિફ અલી ઝરદારીએ પણ ભારતીય વડા પ્રધાન મનમોહનસિંહને કેરીની એક પેટી ભેટમાં આપી હતી. જોકે, તેના પછી તરત મુંબઈમાં થયેલા 26/11ના હુમલાએ આ ઉત્સાહને ઠંડો પાડી દીધો.

સાત વર્ષ પછી 2015માં પાકિસ્તાનના તત્કાલીન નેતા નવાઝ શરીફે ભારતીય વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી, તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ પ્રણવ મુખર્જી અને વિપક્ષનાં નેતા સોનિયા ગાંધીને કેરીની ટોપલી મોકલી, પરંતુ બંને દેશ વચ્ચેના સંઘર્ષને ઉકેલવામાં તેનાથી ખાસ કશી મદદ ન મળી.

ભારતમાં કેરીની લગભગ 1,200 જાત પાકે છે, જ્યારે પાકિસ્તાનમાં લગભગ 400 જાત પાકે છે. હંમેશની જેમ ભારતમાં કેરીનું ઉત્પાદન પણ વધુ થાય છે.

જોકે, પાકિસ્તાન માટે કેરી એટલો મહત્ત્વપૂર્ણ નિકાસ પાક નથી, જેટલો ભારત માટે છે.

દુનિયામાં અમેરિકા અને ચીન કેરીનાં પારંપરિક બજાર છે. તેમના ઉપરાંત યુરોપમાં દક્ષિણ એશિયાઈ કેરીનું એક મોટું બજાર છે.

ચીનને કેરીની નિકાસ કરવાના ભારતના પ્રયાસ ક્યારેય સફળ નથી થયા.

ચીને 2004માં ભારતીય કેરી માટે પોતાના બજાર સુધી પહોંચ ખોલી, પરંતુ ત્યારે પણ ભારતીય નિકાસકારો ત્યાં વધુ પ્રભાવ પાડી શક્યા નહીં.

અમેરિકાએ પણ લગભગ બે દાયકા સુધી ભારતીય કેરીની નિકાસ પર પ્રતિબંધ લાગુ રાખ્યો હતો.

2006માં તત્કાલીન અમેરિકન રાષ્ટ્રપતિ જ્યૉર્જ ડબ્લ્યુ બુશના ભારતપ્રવાસ સમયે પ્રતિબંધ હટ્યો અને ‘મૅંગો ઇનિશિએટિવ’ શરૂ કરવામાં આવ્યું.

એવું કહેવાય છે કે રાષ્ટ્રપતિ બુશ ભારતીય કેરી ખાવા માટે ખૂબ ઉત્સુક હતા અને તેમની એ વ્યક્તિગત રુચિના કારણે પ્રતિબંધ હટાવી દેવાયો.

પછી જ્યારે 17 એપ્રિલ, 2007માં ભારતીય કેરીની 150 પેટીઓ ન્યૂ યૉર્કના જેએફકે ઍરપૉર્ટ પર ઊતરી, ત્યારે ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સે લખ્યું, “આ ઇતિહાસની ખૂબ જ રાહ જોવાતા ફળની ડિલિવરી હોય શકે છે.”

વૉશિંગ્ટનસ્થિત પાકિસ્તાની દૂતાવાસ પણ નિયમિત રીતે અમેરિકન સેનેટરો, નેતાઓ અને મંત્રીઓને કેરીની ભેટ મોકલે છે અને ઘણી વાર પોતાના દૂતાવાસમાં ‘કેરી પાર્ટીઓ’નું આયોજન કરે છે.

દિલ્હીના કેરી નિષ્ણાત પ્રદીપકુમાર દાસગુપ્તાએ બીબીસીને જણાવ્યું કે, “વાસ્તવમાં કેરીની ‘શેલ્ફ લાઇફ જેટલી વધુ હશે, નિકાસ માટે તે એટલી જ વધુ યોગ્ય રહેશે. કેમ કે, એક કેરીને બગીચાથી લંડન કે ન્યૂ યૉર્કની દુકાન સુધી પહોંચવામાં 5થી 7 દિવસ લાગે છે અને એટલા સમય સુધી જરા પણ ખરાબ નથી થતી.”

ભારતના કોંકણ વિસ્તાર અને મહારાષ્ટ્રમાંથી આવતી હાફૂસ કેરીને બાદ કરતાં મોટા ભાગની કેરીની જાતમાં ફાઇબરની માત્રા વધુ હોય છે અને તે જલદી ખરાબ પણ થઈ જાય છે. જોકે, તે સ્વાદ અને સુગંધમાં નબળી નથી હોતી.

પરંતુ, પાકિસ્તાનના શુષ્ક જળવાયુના લીધે ત્યાં કેરીમાં ફાઇબર ખૂબ ઓછું હોય છે અને તેની શેલ્ફ લાઇફ પણ લાંબી હોય છે.

પ્રદીપકુમાર દાસગુપ્તાએ કહ્યું, “આ જ કારણે ભારતની હાફૂસ સિવાય અન્ય કેરીની નિકાસ ખૂબ ઓછી થાય છે; જ્યારે પશ્ચિમી બજારમાં પાકિસ્તાની સિંદૂરી, ચૌસા કે અનવર રટૌલને ખૂબ વધુ મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે.”

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન

પોલીસના કહેવા પ્રમાણે, આ ગૅંગના લોકો બાળકનું પાલનપોષણ કરવામાં અક્ષમ કે અનિચ્છિત માતાપિતા કે સગર્ભા મહિલાઓને નિશાન બનાવતાં. કેટલાક કિસ્સામાં ફેસબુક દ્વારા વાતચીતની શરૂઆત થતી, એ પછી વૉટ્સઍપ જેવી ચૅટઍપ્સ દ્વારા વાતચીત આગળ વધતી.

પોલીસ અધિકારી સુરાવાનના કહેવા પ્રમાણે, “અમુક કિસ્સામાં ગર્ભમાં જ તમામ વાતો નક્કી કરી લેવામાં આવતી. જ્યારે બાળકનો જન્મ થાય, ત્યારે ડિલિવરીનો ખર્ચ પણ આ ગૅંગ ભોગવતી. એ પછી પરિવારને વળતર પેટે પૈસા આપવામાં આવતા અને બાળકને લઈ જવામાં આવતું.”

પોલીસના કહેવા પ્રમાણે, આ ગૅંગમાં સામેલ અલગ-અલગ લોકોની ભિન્ન-ભિન્ન ભૂમિકા હતી. જેમ કે કેટલાક લોકો બાળકને શોધવાનું કામ કરતા. કેટલાક લોકો બાળકોને રાખવાનું તથા તેમને સાચવવાની વ્યવસ્થા કરતા, તો કેટલાક લોકો પાસપૉર્ટ અને ફેમિલી કાર્ડ જેવાં બનાવટી કાગળિયાં બનાવતા.

બાળકોને માતાથી અલગ કર્યા બાદ, તેમને બે-ત્રણ મહિના માટે કેરટેકર પાસે રાખવામાં આવતાં. એ પછી તેમને જકાર્તા અને પછી પોંતિયાનાક લઈ જવામાં આવતાં હતાં. અહીં તેમનાં જન્મનાં પ્રમાણપત્ર, પાસપૉર્ટ તથા અન્ય ડૉક્યુમેન્ટ્સ તૈયાર કરવામાં આવતાં.

પોલીસના કહેવા પ્રમાણે આ બાળકોને 11થી 16 લાખ ઇન્ડોનેશિયાના રૂપિયામાં (લગભગ 670થી 1000 અમેરિકન ડૉલર) વેચવામાં આવતાં.

ગૅંગના કેટલાક સભ્યોના કહેવા પ્રમાણે, તેમણે ત્યાં સુધી ઓછામાં ઓછાં 12 બાળકો તથા 13 બાળકીઓને સ્થાનિક કે આંતરરાષ્ટ્રીયસ્તરે વેચ્યાં છે. આ બાળકોને પશ્ચિમ જાવા પ્રાંતના અલગ-અલગ જિલ્લા કે શહેરમાંથી લાવવામાં આવ્યાં હતાં.

ઇન્ડોનેશિયા પોલીસના કહેવા પ્રમાણે, તેમની પ્રાથમિકતા સિંગાપુરમાં એવા લોકોને શોધવાની છે કે જેમણે આ બાળકોને દત્તક લીધાં હતાં.

સુરવાને પત્રકારોને જણાવ્યું, “અમે બાળકોના બહાર જવાના ડેટાને ક્રૉસ ચેક કરીશું, જેથી કરીને કયું બાળક ક્યારે ગયું, કોની સાથે ગયું તથા તેને કોણે દત્તક લીધું વગેરે જેવી નક્કર માહિતી મળી રહે.”

આમાંથી અમુક બાળકોની નાગરિકતા બદલાઈ ગઈ હોવાની માહિતી પણ પોલીસને મળી છે. જોકે, પોલીસ હજુ પણ તેમના પાસપૉર્ટ શોધી રહી છે.

સુરવાને અગાઉ બીબીસી ઇન્ડોનેશિયાને જણાવ્યું હતું કે બાળકોનાં માતાપિતા અને તસ્કરોની વચ્ચે પહેલાંથી જ સમજણ સધાઈ ગઈ હોય છે, એટલે હજુ સુધી કોઈ પણ બાળકના અપહરણની વાત બહાર નથી આવી.

તેમણે કહ્યું કે દલાલોએ અમુક માતાપિતાને પૈસા નહોતા ચૂકવ્યા, એટલે તેમણે બાળકોનાં અપહરણની ફરિયાદ કરી હતી.

પોલીસને શંકા છે કે કેટલાંક માતાપિતા આર્થિક તંગીને કારણે તેમનાં સંતાનોને વેચવા માટે સહમત થયાં હોય એ વાત નકારી ન શકાય. સુરવાને ઉમેર્યું હતું કે આ માતાપિતાની સામે પણ ફોજદારી કેસ દાખલ થઈ શકે છે.

તેમણે કહ્યું, “જો માતાપિતા અને આરોપીઓની વચ્ચે કોઈ પણ પ્રકારની સમજૂતિ થઈ હોવાની વાત પુરવાર થશે, તો માતાપિતા સામે પણ બાળ સંરક્ષણ ધારા તથા માનવતસ્કરી હેઠળ કેસ ચલાવી શકાય છે.”

ઇન્ડોનેશિયાની પોલીસે ઇન્ટરપોલ તથા સિંગાપુર પોલીસનો સહયોગ માગ્યો છે, જેથી કરીને આ ગૅંગના વિદેશમાં રહેતા સભ્યો, અથવા તેમની પાસેથી બાળક ખરીદનારા લોકોની ધરપકડ થઈ શકે.

સુરવાને કહ્યું, “અમે આરોપીઓને ‘વૉન્ટેડ’ જાહેર કરીશું. આ સિવાય રેડ કૉર્નર નોટિસ પણ કાઢવામાં આવશે અથવા તો અન્ય દેશોની પોલીસને પણ તેમની ધરપકડ કરવા માટે વિનંતી કરીશું.”

ઇન્ડોનેશિયાના ચાઇલ્ડ પ્રોટેક્શન કમિશનનાં (કેપીએઆઈ) વડાં આઈ રહમાયંતીના કહેવા પ્રમાણે, બાળકોની તસ્કરી કરનારી ગૅંગ મુશ્કેલીઓની સામે ઝઝૂમી રહેલી મહિલાઓનો સંપર્ક સાધતી.

તેમણે બીબીસીને જણાવ્યું, “જેમ કે, અમુક મહિલાઓ બળાત્કારનો ભોગ બનવાને કારણે ગર્ભવતી બની જાય છે. કેટલીક મહિલાઓને તેમના પતિ ત્યજી દે છે, અથવા તો કેટલીક મહિલાઓને અનિચ્છિત ગર્ભ રહી ગયો હોય છે.”

ઇન્ડોનેશિયામાં ગર્ભપાત ગેરકાયદેસર છે, પરંતુ બળાત્કાર અને તબીબી કારણો જેવી વિશેષ પરિસ્થિતિઓમાં ગર્ભપાતની છૂટ આપવામાં આવે છે.

આઈ રહમાયંતીના કહેવા પ્રમાણે, બાળકોની તસ્કરી કરનારી ગૅંગના લોકો મોટા ભાગે પોતાને મૅટરનિટી ક્લિનિક, અનાથાલય કે સામાજિક સહાયતા કેન્દ્રના માણસ ગણાવે છે. જેઓ જરૂરિયાતમંદ મહિલાઓ તથા બાળકોને મદદ કરવાનો દાવો પણ કરે છે.

તેમણે કહ્યું, “આ ક્લિનિક કે આશ્રયસ્થાનો શરૂઆતમાં સહાનૂભૂતિવાળી ભાષાનો ઉપયોગ કરે છે, જેમ કે, ‘તમે અહીં બાળકને જન્મ આપી શકો છો અને સાથે જ ઘરે લઈ જઈ શકો છો.’ વાસ્તવમાં તેઓ પૈસા લઈને ગેરકાયદેસર રીતે આ બાળકનો કબજો અન્ય કોઈને સોંપી દે છે.”

ઇન્ડોનેશિયામાં બાળકોની તસ્કરી અંગે કોઈ સત્તાવાર ડેટા ઉપલબ્ધ નથી, પરંતુ કેપીએઆઈની પાસે માનવતસ્કરી સંબંધિત ગુનાના આંકડા છે. જેને જોતા માલૂમ પડે છે કે આ કામ વર્ષોથી ચાલી રહ્યું છે અને છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી તેનો વ્યાપ વધ્યો છે.

વર્ષ 2020માં કેપીએઆઈએ બાળકોને ગેરકાયદેસર રીતે દત્તક લેવાની 11 ઘટનાઓ નોંધી હતી. આ સંખ્યા વર્ષ 2023માં વધીને 59 પર પહોંચી ગઈ હતી. જેમાં બાળકોનું અપહરણ અને તસ્કરી જેવા ગુના પણ સામેલ હતા. જે દત્તક લેવાની આડમાં આચરવામાં આવ્યા હતા.

કેપીએઆઈએ હાથ ધરેલા કેસોમાંથી એક વર્ષ 2024નો છે. જેમાં ડેપોક, પશ્ચિમ જાવા તથા બાલી જેવાં સ્થળોએ બાળકને વેચવાના મુદ્દે એક શખ્સને પકડવામાં આવ્યો હતો.

આઈ રહમાયંતીએ જણાવ્યું કે આ બાળકોને અલગ-અલગ ભાવે વેચવામાં આવ્યાં હતાં. તેમણે કહ્યું, “જાવામાં બાળકોની કિંમત 11થી 15 લાખ (ઇન્ડોનેશિયાના રૂપિયા) વચ્ચેની હતી. જ્યારે બાલીમાં આ આંકડો 20થી 26 લાખ (ઇન્ડોનેશિયાના રૂપિયા) સુધી પહોંચી ગયો હતો. બાળકનાં શારીરિક બંધારણ સહિતની બાબતોમાં કિંમતનું નિર્ધારણ થાય છે.”

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન