ચૌધરીએ 30 માર્ચે સીમા પર તહેનાત સીમા સુરક્ષા દળના અધિકારીઓને સંદેશો મોકલ્યો: ‘મુજીબના નજીકના લોકો, આવામી લીગના બે વરિષ્ઠ નેતા, સીમા પાસે પહોંચી ચૂક્યા છે. જો તેમનું સ્વાગત સરકારી મહેમાનની જેમ કરવામાં આવે, તો તેઓ ભારતનાં વડાં પ્રધાનને મળવા ઇચ્છશે.’

બીએસએફ અધિકારીઓએ આ માહિતી પોતાના આઇજી ગોલક મજૂમદારને આપી.

મજૂમદારે તરત જ આ માહિતી દિલ્હીમાં પોતાના વરિષ્ઠ અધિકારી કેએફ રુસ્તમજીને આપી.

જ્યારે તેઓ ત્યાં પહોંચ્યા ત્યારે રાતના એક વાગી ગયા હતા. તે સમયે કોલકાતા (તે સમયનું કલકત્તા)ની બધી હોટલ અને દુકાનો બંધ થઈ ગઈ હતી.

રુસ્તમજીની પાસે આકસ્મિક મુસાફરી માટે કપડાંની એક કિટ હંમેશા તૈયાર રહેતી હતી.

તેમાંથી તેમણે પાયજામા કાઢીને પોતાના મહેમાનોને પહેરવા માટે આપ્યા.

મજૂમદારે બધા માટે સ્ટવ પર આમલેટ બનાવી. બીજા દિવસે એક વ્યક્તિને કલકત્તાની ન્યૂ માર્કેટ મોકલવામાં આવ્યા.

ત્યાંથી તાજુદ્દીન અહમદ અને તેમના સાથી માટે રેડીમેડ કપડાં ખરીદવામાં આવ્યાં. રુસ્તમજીની ઇચ્છા હતી કે તેમના માટે સૌથી સારાં કપડાં ખરીદવામાં આવે; કેમ કે, તેઓ પોતાના દેશના પ્રતિનિધિ તરીકે વડાં પ્રધાન ઇંદિરા ગાંધીને મળવા જતા હતા.

તાજુદ્દીન અહમદ બીજા દિવસે રુસ્તમજીની સાથે એક વિશેષ વિમાનમાં દિલ્હી પહોંચ્યા.

સ્ટેટમૅનના પૂર્વ પત્રકાર માનશ ઘોષ પોતાના પુસ્તક ‘બાંગ્લાદેશ વૉર રિપોર્ટ ફ્રૉર્મ ગ્રાઉન્ડ જીરો’માં લખે છે, “ઇંદિરા ગાંધીએ તાજુદ્દીન અહમદને સલાહ આપી કે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્વીકૃતિ મેળવવા માટે એ જરૂરી છે કે બાંગ્લાદેશની સરકારને આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયા સમક્ષ સોગંદ લેવડાવવામાં આવે.”

“…અને આ સોગંદવિધિ સમારંભ એવી જગ્યાએ હોય, જે બાંગ્લાદેશી સ્વતંત્રતા સેનાનીઓના નિયંત્રણમાં હોય.”

ઇંદિરા ગાંધીએ ત્યાં હાજર ભારતીય અધિકારીઓ, ખાસ કરીને રુસ્તમજીને સૂચના આપી કે તાજુદ્દીન અહમદ અને તેમની પ્રસ્તાવિત સરકારને બધી જરૂરી સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે.

નક્કી કરવામાં આવ્યું કે નાદિયા જિલ્લાને અડીને આવેલા બૈદ્યનાથતાલને બાંગ્લાદેશની વચગાળાની સરકારના સોગંદવિધિ સ્થળ તરીકે પસંદ કરવામાં આવશે.

17 એપ્રિલ 1971એ કલકત્તામાં બધા વિદેશી પત્રકારોને ભેગા કરવામાં આવ્યા અને તેમને જણાવવામાં આવ્યું કે તેમને એક વિશેષ કાર્યક્રમના રિપોર્ટિંગ માટે એક અજ્ઞાત સ્થળે લઈ જવાશે.

કલકત્તાથી લગભગ 60 ગાડીઓનો કાફલો બૈદ્યનાથતાલ તરફ રવાના થયો.

મીનાજપુરથી અવામી લીગના સાંસદ પ્રોફેસર યુસુફ અલીએ માઇક ઉપર જાહેરાત કરી કે બાંગ્લાદેશ હવે એક સ્વતંત્ર અને સાર્વભૌમ ગણરાજ્ય છે.

તેમણે જ સૈયદ નઝરુલ ઇસ્લામને કાર્યકારી રાષ્ટ્રપતિ અને તાજુદ્દીન અહમદને કાર્યકારી વડા પ્રધાન તરીકેના સોગંદ લેવડાવ્યા.

બીજા દિવસે દુનિયાનાં મુખ્ય અખબારોમાં આ ઐતિહાસિક ઘટનાના સમાચાર પ્રકાશિત થયા.

તાજુદ્દીન અહમદનો જન્મ 23 જુલાઈ 1925એ ઢાકાથી 62 કિલોમીટર દૂર દરદરિયા ગામમાં થયો હતો. તેઓ અવામી લીગના સંસ્થાપક સભ્યોમાંના એક હતા. તાજુદ્દીન અહમદને અવામી લીગનું ‘ઇન્ટેલેક્ચુઅલ પાવર હાઉસ’ કહેવામાં આવતા હતા.

અર્થશાસ્ત્રના મેધાવી વિદ્યાર્થી રહેલા તાજુદ્દીન અહમદ સાઠના દાયકામાં ઘણી વાર સાઇકલ ચલાવીને શહેરમાં ફરતા અને સામાન્ય લોકોને મળતા નજરે પડતા હતા. છ-સૂત્રીય આંદોલનમાં ભાગ લેવાના કારણે તેમને ત્રણ વર્ષ સુધી પાકિસ્તાનની જેલોમાં રહેવું પડ્યું હતું.

તાજુદ્દીન અહમદની ઇંદિરા ગાંધી સાથે થયેલી ઐતિહાસિક મુલાકાત અવામી લીગનાં કેટલાંક જૂથને ગમી નહોતી.

માનશ ઘોષ પોતાના પુસ્તક મુજીબ્સ બ્લંડર્સમાં લખે છે, “મુજીબના ભત્રીજા અને મુજીબ બાહિનીના પ્રમુખ શેખ ફઝલુલ હક મોનીએ ખુલ્લેઆમ તાજુદ્દીન અહમદના નેતૃત્વને પડકાર ફેંકતા સવાલ કર્યો હતો કે તેઓ કયા અધિકારથી અવામી લીગના નેતા તરીકે ઇંદિરા ગાંધીને મળવા ગયા હતા.”

“તાજુદ્દીનને નીચા બતાવવાના હેતુથી તેમણે પાર્ટીમાં તાજુદ્દીનના હરીફ મુશ્તાક અહમદ સાથે સાઠગાંઠ કરી લીધી હતી, જોકે, બંનેમાં કશી વૈચારિક સમાનતા નહોતી.”

સપ્ટેમ્બર 1971માં જ્યારે મુશ્તાક અહમદ બાંગ્લાદેશના પ્રતિનિધિમંડળને લઈને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર જવાના હતા, તાજુદ્દીન અહમદે તેમને તેમના પદ પરથી હટાવી દીધા હતા.

તેના માટે મુશ્તાકે તેમને ક્યારેય માફ ન કર્યા અને પછીથી એ જ તેમની હત્યાનું કારણ પણ બન્યું.

બાંગ્લાદેશની આઝાદીની લડાઈ દરમિયાન તેઓ કલકત્તાના 8, થીઅટર રોડ પર પોતાની ઑફિસની બાજુમાં એક નાના રૂમમાં રહેતા હતા.

તેઓ એક સાધારણ ખાટલા પર સૂતા હતા. તેમની પાસે થોડાંક જ કપડાં હતાં, જેને તેઓ પોતાના હાથે ધોતાં હતાં.

16 ડિસેમ્બરે બાંગ્લાદેશ આઝાદ થયા પછીના છ દિવસ પછી, 22 ડિસેમ્બરે તાજુદ્દીન અહમદ પોતાના મંત્રીમંડળ સાથે ભારતીય હવાઈદળના ખાસ હેલિકૉપ્ટર્સથી ઢાકા પહોંચ્યા હતા.

ઍરપૉર્ટ પરથી તેમની ગાડીઓના કાફલાને ઢાકાના ગવર્નમેન્ટ હાઉસ લઈ જવામાં આવ્યો હતો.

તાજુદ્દીનની ગેરહાજરીમાં, તેમના ધાનમંડી ખાતે આવેલા બે માળના મકાનને પાકિસ્તાની ‌સેનાએ તોડીને લૂંટી લીધું હતું. તાજુદ્દીન અહમદે શરૂઆતના દિવસોમાં ગવર્નમેન્ટ હાઉસમાં જ રહીને બાંગ્લાદેશનું શાસન ચલાવ્યું હતું.

તાજુદ્દીનને એવો અંદાજ હતો કે તેમનામાં શેખ મુજબ જેવો જાદુ નહોતો અને તેમને શેખ જેવું જનસમર્થન મળ્યું નહોતું.

પાર્ટીમાં શેખ મોની અને મુશ્તાક અહમદ જેવા તેમના વિરોધીઓ એવા સમાચાર ફેલાવવા લાગ્યા હતા કે તાજુદ્દીન બાંગ્લાદેશની આઝાદી પછી ખૂબ મહત્ત્વાકાંક્ષી થઈ ગયા છે અને તેઓ નથી ઇચ્છતા કે શેખ મુજીબ પાકિસ્તાનની જેલમાંથી છૂટીને પાછા આવે.

માનશ ઘોષ લખે છે, “તાજુદ્દીન એ ખોટા પ્રચારથી એટલા દુઃખી થઈ ગયા કે તેમની આંખમાંથી આંસુ વહી નીકળ્યાં. તેમણે પોતાના નજીકના સાથી નુરુલ કાદેરને કહ્યું, ‘ખૂબ સારું હોત જો હું બાંગ્લાદેશની આઝાદી પછી મરી ગયો હોત. જેથી મારે આ ખોટી વાતો તો સાંભળવી ન પડત, જેમાં મુજીબભાઈ માટેની મારી નિષ્ઠા પર સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યા’.”

9 જાન્યુઆરીએ જ્યારે શેખ મુજીબ પાકિસ્તાની જેલમાંથી છૂટીને ઢાકા પહોંચ્યા, ત્યારે લાખો લોકોની સાથે તાજુદ્દીન અહમદ પણ તેમના સ્વાગત માટે વિમાનમથકે હાજર હતા.

તેઓ મુજીબને જોતાં જ ભેટી પડ્યા. તેમની આંખોમાંથી આંસુ વહેવા લાગ્યાં.

શેખ મુજીબ શક્ય એટલું જલદી, બાંગ્લાદેશના વડા પ્રધાનનું પદ સંભાળવા માગતા હતા.

માનશ ઘોષ લખે છે, “જ્યારે શેખ મુજીબને ફૂલોથી ઢંકાયેલા ટ્રકમાં વિમાનમથકેથી ઢાકા શહેરમાં લઈ જવાતા હતા, તેમણે તાજુદ્દીનના કાનમાં હળવેથી કહેલું કે તેઓ વડા પ્રધાન બનવા માગે છે.”

“બીજા દિવસે સવારમાં જ તેઓ લુંગી અને કુર્તો પહેરીને તાજુદ્દીનના ઘરે પહોંચ્યા અને કહ્યું કે તેઓ તેમના વડા પ્રધાન પદ માટેની વ્યવસ્થા કરે. ઢાકામાં ચારેબાજુ આ પરિવર્તન બાબતે આશંકાનો માહોલ હતો. લોકો દબાયેલા અવાજમાં સવાલ કરતા હતા કે દેશના વડા પ્રધાન બદલવાની એટલી ઉતાવળ પણ શી છે? લોકો આ ઉતાવળને પચાવી પણ નહોતા શકતા.”

જોકે, તાજુદ્દીને રાજીનામું આપવામાં મોડું ન કર્યું. શેખ મુજીબે વડા પ્રધાનનું પદ સંભાળ્યું અને તેમણે તાજુદ્દીન અહમદને પોતાના નાણામંત્રી બનાવ્યા.

જોકે, ઘણા બધા લોકોને આશા હતી કે તેમની પ્રતિષ્ઠાને જોતાં મુજીબ તેમને નાયબ વડા પ્રધાન તો બનાવશે જ, પરંતુ એવું ન થયું.

નાણામંત્રી તરીકે તેઓ નવા આઝાદ થયેલા દેશના પુનર્નિર્માણમાં વ્યસ્ત થઈ ગયા. ઈ.સ. 1974માં તેમની અમેરિકાયાત્રાની ઘણી ચર્ચા થઈ.

સૈયદ બદરુલ હસન પોતાના પુસ્તક ‘ગ્લોરી ઍન્ડ ડિસ્પેયર ધ પૉલિટિક્સ ઑફ તાજુદ્દીન અહમદ’માં લખે છે, “જ્યારે વિશ્વ બૅંકના અધ્યક્ષ રૉબર્ટ મૅકનમારાએ તેમને પૂછ્યું કે વિશ્વ બૅંક બાંગ્લાદેશની કઈ જરૂરિયાતોને પૂરી કરી શકે છે? ત્યારે તેમણે વિના સંકોચ જવાબ આપ્યો કે તેમને ખેતી કરવા માટે બળદો અને હળો સાથે બાંધવા માટે દોરડાંની જરૂર છે.”

શેખ મુજીબ અને તાજુદ્દીન વચ્ચેનું અંતર વધતું ગયું. 26 ઑક્ટોબર 1974એ બાંગ્લાદેશના કૅબિનેટ સચિવ તૌફીક ઇમામ બે કવર લઈને તાજુદ્દીન અહમદની ઑફિસમાં આવ્યા.

માનશ ઘોષ લખે છે, “એક પરબીડિયામાં મુજીબનો પત્ર હતો, જેમાં લખ્યું હતું કે રાષ્ટ્રીય હિતને ધ્યાનમાં રાખીને તમને તાત્કાલિક અસરથી રાજીનામું આપવા માટે કહેવામાં આવે છે.”

“બીજા કવરમાં ટાઇપ કરેલો રાજીનામાપત્ર મોકલવામાં આવી રહ્યો છે. તમે તેના પર સહી કરીને આ પત્ર લઈ આવનારને આપી દો.”

તાજુદ્દીન અહમદે હસતાં હસતાં તે રાજીનામાપત્ર પર સહી કરી અને કૅબિનેટ સચિવને સોંપી દીધો.

બાંગ્લાદેશમાં તાજુદ્દીન અહમદ પાસેથી જબરજસ્તી રાજીનામું લઈ લેવાયાને આવનારા સંકટના સંકેત રૂપે જોવામાં આવ્યું.

15 ઑગસ્ટ 1975એ જ્યારે શેખ મજીબુર્રહમાનની તેમના પરિવાર સહિત હત્યા કરી દેવામાં આવી અને ખોંડકર મુશ્તાક અહમદ બાંગ્લાદેશના નવા રાષ્ટ્રપતિ બન્યા, ત્યારે તાજુદ્દીન અહમદને તેમના ઘરમાં નજરકેદ કરી દેવાયા.

જ્યારે તાજુદ્દીન અહમદ, સૈયદ નજરુલ ઇસ્લામ, કૅપ્ટન મન્સૂર અલી અને એએચ કમરુઝ્ઝમાંએ ખોંડકર મુશ્તાક અહમદના મંત્રીમંડળમાં સામેલ થવાનો ઇનકાર કરી દીધો, ત્યારે તેમને ઢાકા સેન્ટ્રલ જેલમાં મોકલી દેવામાં આવ્યા.

સલિલ ત્રિપાઠી પોતાના પુસ્તક ‘ધ કર્નલ હૂ વુડ નૉટ રિપેઇન્ટ’માં લખે છે, “2-3 નવેમ્બર 1975ની રાતે જ્યારે બાંગ્લાદેશમાં સૈન્ય તખ્તાપલટ થયો, ત્યારે બંગ ભવનથી જેલના ઇન્સ્પેક્ટર જનરલ મોહમ્મદ નૂરુઝ્ઝમાંને ફોન આવ્યો કે સૈનિક વર્દીમાં કેટલાક લોકો ઢાકા જેલમાં આવશે. તેમને જેલમાં બંધ રાજકીય કેદીઓ પાસે લઈ જવામાં આવે.”

થોડીક જ ક્ષણોમાં મોસ્લેઉદ્દીનના નેતૃત્વમાં કાળાં કપડાં પહેરેલા સૈનિકો ઢાકા જેલ પહોંચી ગયા.

સલિલ ત્રિપાઠી લખે છે, “ચારેય કેદીઓને જગાડીને બીજા કેદીઓથી અલગ કરી દેવાયા. તાજુદ્દીન અને નજરુલ એક રૂમમાં છ કેદીઓની સાથે બંધ હતા. તે બંને અને મન્સૂર અલી અને કમરુઝ્ઝમાંને બીજા રૂમમાં લઈ જવામાં આવ્યા.”

“જેલર અમીનુર રહમાનને કહેવામાં આવ્યું કે તેઓ આ કેદીઓની ઓળખ કરે. તાજુદ્દીનને આખો મામલો સમજાઈ ગયો. તેમણે જેલર પાસે નમાજ પઢવાની પરવાનગી માગી. જેલરે તેની મંજૂરી આપી દીધી. નમાજ પૂરી થતાં જ કૅપ્ટન અને તેમના સાથીદારોએ એ ચારેય પર ગોળીબાર શરૂ કરી દીધો.”

અવામી લીગના ચારેય નેતા જમીન પર પડી ગયા. આ હત્યાઓ જેલની અંદર જેલ અધિકારીઓની સામે કરવામાં આવી હતી.

જ્યારે સૈનિકો આ ચારેયને મારી નાખીને પાછા જતા રહ્યા, ત્યારે જેલ સ્ટાફે બંગ ભવન ફોન કરીને જણાવ્યું હતું કે તાજુદ્દીન અહમદ અને કૅપ્ટન મન્સૂર અલી જીવિત છે અને પાણી માગી રહ્યા છે.

માનશ ઘોષ લખે છે, “મુશ્તાકે આદેશ આપ્યો કે સૈનિકો બીજી વખત જેલ જઈને સુનિશ્ચિત કરે કે તેઓ જીવતા નથી. સૈનિકોએ પાછા જેલ જઈને તાજુદ્દીન અને મન્સૂર અલીને મારી નાખ્યા.”

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન

2023માં મોહમ્મદ મુઇઝ્ઝુ રાષ્ટ્રપતિ બન્યા પછી નરેન્દ્ર મોદી માલદીવ પહોંચનારા પ્રથમ વિદેશી નેતા છે. મુઇઝ્ઝુના સત્તામાં આવવામાં ભારતવિરોધી અભિયાનની પણ ભૂમિકા રહી હતી.

પહેલાંની માલદીવ સરકાર ‘ઇન્ડિયા ફર્સ્ટ’ નીતિ પર ચાલી રહી હતી, પરંતુ મુઇઝ્ઝુએ આ નીતિને સમાપ્ત કરવાનું વચન આપ્યું હતું. મુઇઝ્ઝુએ ચીન સાથે સંબંધો વધુ મજબૂત કર્યા હતા.

સમાચાર એજન્સી રૉયટર્સે લખ્યું છે કે 7.5 અબજ ડૉલરની અર્થવ્યવસ્થા ધરાવતું માલદીવ જ્યારે ડિફૉલ્ટ થવાથી બચ્યું, ત્યારે મુઇઝ્ઝુએ ભારત પ્રત્યે પોતાનું વલણ બદલ્યું. રાષ્ટ્રપતિ બન્યા પછી મુઇઝ્ઝુએ પહેલાં તુર્કી, UAE અને ચીનની મુલાકાત લીધી હતી. ત્યાર બાદ મુઇઝ્ઝુએ ભારત સાથેની કડવાશ દૂર કરવાની પહેલ શરૂ કરી.

જ્યારે ભારત અંગે માલદીવ સરકાર તરફથી ખૂબ જ આક્રમક નિવેદનો આવી રહ્યાં હતાં, ત્યારે પણ ભારતના અધિકૃત નિવેદનમાં ધીરજ અને સંયમ જોવા મળ્યું હતું.

આવા સંજોગોમાં પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે એક નાનકડા દેશ, જેનું અર્થતંત્ર માત્ર 7.5 અબજ ડૉલરનું છે, તેના માટે ભારતે એટલો સંયમ શા માટે દાખવ્યો?

માલદીવ જ્યાં આવેલું છે, એ જ તેને ખાસ બનાવે છે. હિંદ મહાસાગરના મોટા સમુદ્રી માર્ગો નજીક માલદીવ આવેલું છે.

હિંદ મહાસાગરમાં આ જ માર્ગો દ્વારા આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર થાય છે. ખાડીના દેશોથી ભારતમાં ઊર્જાની સપ્લાય આ જ માર્ગથી થાય છે.

આવા સંજોગોમાં ભારત અને માલદીવ વચ્ચે સંબંધો ખરાબ થવા એ ભારત માટે યોગ્ય નથી.

બાંગ્લાદેશમાં ભારતનાં પૂર્વ ઉચ્ચાયુક્ત વીણા સિક્રી કહે છે કે માલદીવ એક મહત્ત્વપૂર્ણ સમુદ્રી માર્ગ છે અને વૈશ્વિક વેપારમાં તેની ખાસ ભૂમિકા છે.

સિક્રી કહે છે, ”ભારતનાં આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક હિતો માટે આ માર્ગ ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ખાસ કરીને ખાડીના દેશોથી ભારતનો ઊર્જા આયાત આ જ માર્ગથી થાય છે. માલદીવ સાથે સારા સંબંધો ભારતની ઊર્જા સુરક્ષાને પણ સુનિશ્ચિત કરે છે. ભારતના સમુદ્રી દેખરેખ (મેરિટાઇમ સર્વેલન્સ) માટે પણ માલદીવનો સહયોગ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.”

થિંકટૅન્ક ORFના સિનિયર ફૅલો મનોજ જોશી કહે છે કે, “માલદીવ જ્યાં આવેલું છે, ત્યાં મહત્ત્વપૂર્ણ સમુદ્રી માર્ગો છે. આ માર્ગો પર્સિયન ગલ્ફથી પૂર્વ એશિયાની દિશામાં જાય છે. ભારત પણ વેપાર માટે આ માર્ગનો ઉપયોગ કરે છે.”

માલદીવ ભારતની બિલકુલ નજીક આવેલો છે. ભારતના લક્ષદ્વીપથી માલદીવ લગભગ 700 કિલોમીટર દૂર છે અને ભારતના મુખ્ય ભૂભાગથી 1200 કિલોમીટર.

મનોજ જોશી કહે છે, ”જો ચીને માલદીવમાં નૌકાદળનો બેઝ બનાવી લીધો, તો તે ભારતની સુરક્ષા માટે પડકારરૂપ બની શકે છે. માલદીવમાં ચીન મજબૂત બને છે તો યુદ્ધ જેવી સ્થિતિમાં ભારત સુધી પહોંચવું તેના માટે ખૂબ સરળ બની જશે. ચીનના માલદીવમાં ઘણા પ્રોજેક્ટ છે. ચીન વિશે કહેવામાં આવે છે કે તે માલદીવમાં નૌકાદળનો બેઝ બનાવવા ઇચ્છે છે. આવા સંજોગોમાં ભારતે સતર્ક રહેવું જરૂરી છે.”

મનોજ જોશી કહે છે, ”માલદીવ ભારત માટે હજુ પણ પડકાર છે. ભલે નરેન્દ્ર મોદીને માલદીવએ આમંત્રિત કર્યા હોય, પણ રાષ્ટ્રપતિ મુઇઝ્ઝુએ આર્થિક મજબૂરીમાં એવું કર્યું છે. માલદીવનો જનમત ભારતની વિરુદ્ધ હજુ પણ છે અને મુઇઝ્ઝુએ એનો લાભ લઈને જીત મેળવી હતી. મુઇઝ્ઝુએ મજબૂરીમાં ભારત સાથે સંબંધો સુધાર્યા છે, એવું નથી કે તેઓ આમ ઇચ્છતા હતા.”

માલદીવે ચીન સાથે ફ્રી ટ્રેડ ઍગ્રીમેન્ટ કર્યું છે. માલદીવ ચીનની મહત્ત્વાકાંક્ષી યોજના “બેલ્ટ ઍન્ડ રોડ”નો ખુલ્લેઆમ સમર્થન કરે છે અને તેમાં સામેલ પણ છે.

હિંદ મહાસાગરમાં ચીનની વધતી હાજરીને રોકવામાં માલદીવને મહત્ત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. ભારતે માલદીવની ઘણી મહત્ત્વપૂર્ણ યોજનાઓમાં રોકાણ કર્યું છે.

આ યોજનાઓમાં ગ્રેટર માલે કનેક્ટિવિટી પ્રોજેક્ટને ચીનનો સામનો કરવા માટેની પહેલ તરીકે જોવામાં આવે છે.

ગયા વર્ષે માર્ચમાં માલદીવે કહ્યું હતું કે ચીન તેને રક્ષણના ક્ષેત્રે મદદ કરશે. ત્યારે માલદીવના સંરક્ષણ મંત્રાલયે ઍક્સ પર લખ્યું હતું, “ચીન સાથે જે સમજૂતી પર હસ્તાક્ષર થયા છે, તેનાથી સંરક્ષણ મામલે સહાય મળશે. બંને દેશો વચ્ચે દ્વિપક્ષીય સંબંધો વધુ મજબૂત થશે.”

ચીન માલદીવમાં 20 કરોડ ડૉલરનો “ચાઇના-માલદીવ ફ્રેન્ડશિપ બ્રિજ” બનાવી રહ્યું છે.

ઘણા વિશ્લેષકો માને છે કે માલદીવમાં ચીનની વધતી હાજરી ભારતની સુરક્ષા માટે ખતરો છે. ગયા વર્ષે જાન્યુઆરીમાં મુઇઝ્ઝુએ ચીનની મુલાકાત લીધી હતી અને બંને દેશો વચ્ચે 20 સમજૂતીઓ પર હસ્તાક્ષર થયા હતા.

“ઇન્ડિયાઝ નૅશનલ સિક્યૉરિટી એન્યુઅલ રિવ્યૂ 2018” મુજબ, 27 ડિસેમ્બર 2016ના રોજ માલદીવે માલે ઍરપૉર્ટ નજીકના એક ટાપુને ચીનને 40 લાખ ડૉલરમાં 50 વર્ષ માટે લીઝ પર આપ્યો હતો.

ફેયધૂ ફિનોલ્હુ, જે રાજધાની નજીકનો ગેર-રહેણાક ટાપુ છે, તેને ચીનને લીઝ પર આપવામાં આવ્યો હતો.

હિંદ મહાસાગરમાં ચીન “બેલ્ટ ઍન્ડ રોડ ઇનિશિયેટિવ” હેઠળ પોતાની હાજરી વધારી રહ્યું છે અને તેના માટે માલદીવમાં અનેક યોજનાઓ પર કામ કરી રહ્યું છે.

માલદીવે જુલાઈ 2016માં એક કાયદો બનાવ્યો હતો, જેમાં નવી યોજનાઓને હરાજી પ્રક્રિયામાંથી મુક્ત કરવામાં આવી હતી અને તેને ચીનને મદદરૂપ થવાની દૃષ્ટિએ જોવામાં આવ્યું હતું.

મનોજ જોશી કહે છે, ”અરબી સમુદ્રમાં ચીન સૈન્ય હાજરી ઇચ્છે છે જેથી પર્સિયન ગલ્ફમાંથી આવતું તેલ સુરક્ષિત રીતે આવી શકે. બીજી તરફ, ભારત ઇચ્છે છે કે માલદીવ ચીન માટે સરળ ઠેકાણું ન બને.”

મુઇઝ્ઝુએ ગયા વર્ષે માર્ચમાં કહ્યું હતું, “10 મે પછી માલદીવમાં કોઈ પણ રૂપે ભારતીય સૈનિકોની હાજરી નહીં હોય. ભારતીય સૈનિકો યુનિફૉર્મમાં હોય કે સિવિલ ડ્રેસમાં, હવે માલદીવમાં નહીં રહે. હું આ વાત સંપૂર્ણ આત્મવિશ્વાસ સાથે કહી રહ્યો છું.”

મુઇઝ્ઝુએ ગયા વર્ષે 13 જાન્યુઆરીએ ચીનની મુલાકાત લીધી હતી અને આ મુલાકાત પછી ભારતનું નામ લીધા વિના નિશાન સાધ્યું હતું.

મુઇઝ્ઝુએ ભારતનું નામ લીધા વિના કહ્યું હતું, “માલદીવ ભલે નાનો દેશ હોય, પણ એથી કોઈને અમને ધમકાવવાનું લાઇસન્સ મળતું નથી.”

આના જવાબમાં ભારતના વિદેશમંત્રી એસ. જયશંકરે કહ્યું હતું કે, “ધમકાવનાર દેશ 4.5 અબજ ડૉલરની મદદ નથી કરતો.”

થિંકટૅન્ક અનંતા સેન્ટરનાં CEO ઇન્દ્રાણી બાગચી કહે છે કે માલદીવ ભારત માટે એટલા માટે પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે ત્યાં હજુ પણ ભારતવિરોધી ભાવના છે.

બાગચી કહે છે, “માલદીવ કદાચ ભારતને પ્રેમ નહીં કરે, પણ એ સુરક્ષા માટે પડકાર ન બને એ સુનિશ્ચિત કરવું પડશે.”

પૂર્વ-પશ્ચિમ શિપિંગ લેન નજીક હોવાને કારણે માલદીવ ચીન માટે પણ ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ બની જાય છે. ચીનમાં ખાડીમાંથી આવતું બધું તેલ આ જ માર્ગથી આવે છે.

આ ઉપરાંત માલદીવ નજીક ડિએગો ગાર્સિયા ખાતે અમેરિકાનું મહત્ત્વપૂર્ણ નૌકાદળ બેઝ આવેલું છે.

1988માં રાજીવ ગાંધીએ સૈન્ય મોકલીને અબ્દુલ ગયૂમની સરકારને બચાવી હતી.

2018માં જ્યારે માલદીવના લોકો પીવાના પાણીની સમસ્યા સામે ઝઝૂમી રહ્યા હતા, ત્યારે ભારતે પાણી મોકલ્યું હતું.

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન

જોકે, ઘણા મતદારો આને એક જરૂરી પ્રક્રિયા તરીકે પણ જોઈ રહ્યા છે.

જ્યારે કિશનગંજના કલેક્ટર વિશાલ રાજ સિંહનું કહેવું છે કે જેમણે એન્યૂમરેશન ફૉર્મ ભર્યું છે, તેમનું નામ લિસ્ટમાં જરૂર આવશે.

બૂથ લેવલ અધિકારી (બીએલઓ) અંતિમ મતદાર સુધી પહોંચવાની કોશિશ કરી રહ્યા છે.

ચૂંટણીપંચ અનુસાર, બિહારમાં અત્યાર સુધીમાં 97 ટકા કરતાં વધારે મતદારોનો ડેટા લેવાઈ ચૂક્યો છે.

2003 પછીથી પહેલી વાર આ પ્રકારની પ્રક્રિયા બાબતે ચૂંટણીપંચનું કહેવું છે કે તેનો હેતુ દરેક મતદારની પુષ્ટિ કરવાનો અને એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે કોઈ પણ ગેરકાયદે મતદાર સૂચિમાં ન રહે.

જે લોકોનાં નામ 2003ની મતદાર યાદીમાં છે, તેમની પાસે ફૉર્મની સાથે માત્ર વોટર લિસ્ટની કૉપી લેવામાં આવે છે; પરંતુ, જે લોકોનાં નામ 2003 પછી મતદાર યાદીમાં ઉમેરાયાં તેમની પાસે ઓળખની પુષ્ટિ માટે દસ્તાવેજ માંગવામાં આવી રહ્યા છે.

કિશનગંજ જિલ્લામાં, ખાસ કરીને સીમા નજીકનાં ગામોમાં મોટા ભાગના લોકોએ ફૉર્મ તો ભરી દીધાં છે, પરંતુ અંતિમ યાદીમાં નામ આવવા બાબતે અહીંના લોકોનાં મનમાં અનિશ્ચિતતા છે.

કિશનગંજની લગભગ 70 ટકા વસ્તી મુસ્લિમ છે. આ જિલ્લાનો ઉત્તર તરફનો ભાગ નેપાળને અડીને આવેલો છે, જ્યારે પૂર્વ તરફનો ભાગ પશ્ચિમ બંગાળના ઉત્તર દિનાજપુર જિલ્લાને અડે છે.

બિહારના બાકીના જિલ્લાની તુલનામાં કિશનગંજ, સાક્ષરતા દર અને આર્થિક વિકાસની બાબતમાં પછાત છે.

તે સૌથી ઓછો શૈક્ષણિક દર ધરાવતા જિલ્લામાં સામેલ છે. 2011ની વસ્તી ગણતરી અનુસાર, અહીં માત્ર 55.46 ટકા લોકો જ સાક્ષર હતા. બિહારમાં સાક્ષરતા દર 61.8 ટકા છે, જ્યારે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ 74.04 ટકા છે.

આર્થિક વિકાસની બાબતમાં પણ કિશનગંજ રાજ્યના સૌથી પછાત જિલ્લામાં સામેલ છે.

ગઈ વખતના વસ્તી ગણતરીના આંકડા અનુસાર, અહીં 88 ટકા કરતાં વધારે વસ્તી ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં રહે છે. અહીં ઘણી નદીઓ છે અને ચોમાસા દરમિયાન જિલ્લાના મોટા ભાગના વિસ્તારો પૂર-પ્રભાવિત રહે છે. જોકે, ચાલુ વર્ષે હજુ પૂરની અસર નથી થઈ.

અહીં ઘણા લોકો માટે મતદાર યાદીમાં નામ આવવું તે માત્ર મત આપવા માટે જ નહીં, પરંતુ ઓળખ સાથે સંકળાયેલો પ્રશ્ન પણ બની ગયું છે.

નેપાળની સરહદને અડીને આવેલી ભાતગાંવ પંચાયતના મુસલમાન બહુમતી ધરાવતા ગામ બીરનાબાડી ગામમાં મોટા ભાગના લોકોએ પોતાના દસ્તાવેજ જમા કરાવી દીધા છે, પરંતુ અહીં કોઈને પણ રિસીવિંગ ફૉર્મ નથી મળ્યું.

80 વર્ષના શરીફુદ્દીનનો પરિવાર ઘણી પેઢીઓથી આ જ ગામમાં રહે છે. શરીફુદ્દીન કહે છે કે તેમની પાસે દસ્તાવેજ માગવામાં આવી રહ્યા છે અને નાગરિકતા પર સવાલ ઉઠાવવામાં આવી રહ્યા છે.

શરીફુદ્દીનના ત્રણ પુત્ર રાજ્યની બહાર મજૂરી કરે છે. બે પુત્ર ગામ પહોંચી ગયા અને એક ન પહોંચી શક્યા. શરીફુદ્દીને પોતાના આ પુત્રનું ફૉર્મ વૉટ્સઍપ પર મગાવીને જાતે જ ભર્યું છે. તેમને ડર છે કે ક્યાંક કોઈ નામ યાદીમાંથી બહાર ન રહી જાય.

કેટલાક લોકો, ખાસ કરીને સીમા નજીકનાં મુસલમાન બહુમતી ધરાવતાં ગામોમાં એવી બીક છે કે જો દસ્તાવેજમાં કશી ખામીના કારણે મતદાર યાદીમાં નામ નહીં આવે, તો તેઓ એકલા-અટૂલા પડી શકે છે.

સ્થાનિક સ્તરે અહીં કેટલાક લોકોનાં મનમાં આશંકા છે કે એવું થશે તો તેમને વિદેશી પણ માનવામાં આવી શકે છે.

શરીફુદ્દીન કહે છે, “લોકો અમને કહે છે કે તમારું નામ હટી જશે, પુત્રવધૂઓનાં નામ નીકળી જશે, તમે બાંગ્લાદેશી છો. આ પ્રકારની વાતો અમારા સુધી પહોંચી રહી છે. જો નામ નીકળી જશે, તો અમારું શું થશે?”

અહીં સુરજાપુરી ભાષા બોલાય છે, જેના પર બાંગ્લાની પણ અસર છે. પશ્ચિમ બંગાળની નજીક હોવાના કારણે અહીં બાંગ્લા સંસ્કૃતિની પણ અસર જોવા મળે છે.

કિશનગંજ શહેરથી લગભગ 45 કિલોમીટર દૂર, નેપાળની સીમાને અડીને આવેલા દીઘલબૅંક વિસ્તારની એક પંચાયતના વૉર્ડ સભ્ય ઘરે ઘરે જઈને પુષ્ટિ કરી રહ્યા છે કે ક્યાંય કોઈનું નામ રહી ન જાય.

અબ્દુલ રહમાન (નામ બદલ્યું છે) બીબીસીને જણાવે છે, “મારા વૉર્ડમાં 650 વોટ છે. અત્યાર સુધી 60થી વધારે ફૉર્મ જમા નથી થયાં. તેમાંથી મોટા ભાગના મતદાર મુસ્લિમ છે.”

રહમાન જ્યારે અમને મળ્યા, એન્યૂમરેશન ફૉર્મ ભરવા માટે માત્ર બે દિવસ જ બાકી રહ્યા હતા.

રહમાન કહે છે, “અમે બીએલઓને વારંવાર કહીએ છીએ કે ફૉર્મ લો, પરંતુ તેઓ ટાળી દે છે. કશીક ખામી બતાવી દે છે. હવે જો ફૉર્મ ભરવામાં રહી ગયા, તો એવા મતદારોનું શું થશે?”

અહીં જ અમને એક મતદાર જૈનુલ (નામ બદલ્યું છે) મળ્યા. ફૉર્મની સાથે તેઓ સરકારી સ્કૂલના ધક્કા ખાતા હતા અને ફરી એક વાર તેઓ ફૉર્મ જમા ન કરાવી શક્યા.

જૈનુલ કહે છે, “બીએલઓ ઘરે તો નથી આવ્યા, અમે જ ત્રણ-ચાર વખત ધક્કા ખાઈ ચૂક્યા છીએ, પરંતુ દર વખતે ફૉર્મ નથી લેતા.”

જૈનુલ વારંવાર એ ડર જાહેર કરતા હતા કે જો તેમનું ફૉર્મ જમા ન થયું અને વોટર લિસ્ટમાંથી નામ નીકળી ગયું, તો તેમની નાગરિકતા પર સવાલ ઊભા થઈ શકે છે.

તેમણે પોતાના ફૉર્મની સાથે રહેઠાણના પ્રમાણપત્રની અરજીની કૉપી અને બીજા જરૂરી દસ્તાવેજ જોડ્યા છે. જ્યારે બીબીસીએ સંબંધિત બીએલઓ સાથે ફોન પર વાત કરી, ત્યારે તેમણે અરજીકર્તાને પોતાની પાસે મોકલવાનું કહ્યું.

જોકે, કિશનગંજના કલેક્ટર વિશાલ રાજ સિંહે બીબીસી સાથે વાત કરતાં કહ્યું કે દરેક વ્યક્તિ, જેમણે એન્યૂમરેશન ફૉર્મ ભર્યું છે, તેમનું નામ ડ્રાફ્ટ સૂચિમાં ચોક્કસ આવશે.

ઠાકુરગંજના બીડીઓ અહમર અબ્દાલીએ ફોન પર વાત કરતાં બીબીસીને કહ્યું કે, આ નાગરિકતાની તપાસ નથી, પરંતુ મતદાર યાદીમાં નોંધણી છે.

બીજી તરફ, લોકોનાં મનમાં ઊભા થઈ રહેલા સવાલો અંગે કલેક્ટર વિશાલ રાજ સિંહે બીબીસીને કહ્યું કે, જે કાયદેસર નાગરિક છે, તેમાંથી કોઈનું નામ નહીં નીકળી જાય.

તેમણે જણાવ્યું કે, જો કોઈ ગેરકાયદેસર જોવા મળશે, તો તેમનું નામ પણ સુનાવણીની તક આપ્યા પછી હટાવવામાં આવશે.

વિશાલ રાજ સિંહે કહ્યું, “અમને બોગસ વોટર મળ્યા છે. શું તેમાં વિદેશી નાગરિક છે?, તેની ઊંડી તપાસ થશે.”

ઘણા લોકોનું માનવું છે કે દસ્તાવેજ એકઠા કરવા માટે પૂરતો સમય આપવામાં નથી આવ્યો.

બિરનાબાડી ગામના મોહમ્મદ આમિરે હવે નિરાંતનો શ્વાસ લીધો છે. તેઓ ગામના મોટા ભાગના લોકોનાં ફૉર્મ બીએલઓ પાસે જમા કરાવી ચૂક્યા છે. જોકે, તેમનો દાવો છે કે તેમને કોઈ રિસીવિંગ નથી મળ્યું.

આમિર કહે છે, “દસ્તાવેજ એકઠા કરવા માટે એટલી બધી મુશ્કેલી પડી કે અમે ઘણા દિવસો સુધી સૂઈ પણ ન શક્યા. ચૂંટણીપંચે ખૂબ ઓછો સમય આપ્યો. ફોટો પડાવવા માટે લોકોએ કમ્પ્યૂટરની દુકાન પર આખી રાત લાઇન લગાવી દીધી.”

”રહેઠાણના પ્રમાણપત્ર માટે ફૉર્મ ભરવામાં સંઘર્ષ કરવો પડ્યો. બધાનાં ફૉર્મ તો ભરાવી દીધાં છે, પરંતુ રિસીવિંગ નથી મળ્યું. હજુ પણ મનમાં સવાલ છે કે જો નામ નહીં આવે, તો શું થશે. એવી એક સામાન્ય માન્યતા બંધાઈ ગઈ છે કે મુસલમાનોનું નામ લિસ્ટમાંથી હટાવી શકાય છે.”

ગ્રામીણ વિસ્તારો, ખાસ કરીને પશ્ચિમ બંગાળને અડીને આવેલા વિસ્તારોમાં બંગાળમાં શાદી થવી એક સામાન્ય વાત છે.

મોહમ્મદ આમિર કહે છે, “અમારે ત્યાં ઘણી મહિલાઓ બંગાળમાંથી છે અને ઝારખંડમાંથી પણ છે. તેમના પિયરમાંથી દસ્તાવેજ મગાવવામાં ખૂબ જ તકલીફ પડી છે. જો થોડોક વધારે સમય અપાયો હોત, તો બધાના દસ્તાવેજ એકઠા કરી લેવાયા હોત.”

પરંતુ, કિશનગંજના કલેક્ટર વિશાલ રાજ સિંહે બીબીસીને કહ્યું છે કે, જે મતદાર રાજ્યની બહારના છે, તેમની પાસે ત્યાંથી જ ફૉર્મ લેવામાં આવે છે.

તેમણે જણાવ્યું, “કોઈના મનમાં એવી બીક ન રહેવી જોઈએ કે તેમનું નામ યાદીમાં નહીં આવે. જો ફૉર્મ ભર્યું હશે, તો ડ્રાફ્ટ લિસ્ટમાં નામ ચોક્કસ હશે. જો ઓળખ સંબંધી દસ્તાવેજો બાબતે કશો પ્રશ્ન હશે તો પણ તેનો જવાબ આપવા માટે પણ પૂરતો સમય આપવામાં આવશે.”

ચૂંટણીપંચે ઓળખની પુષ્ટિ માટે 11 દસ્તાવેજ માગ્યા છે. તેમાં આધાર કે બૅંક પાસબુક સામેલ નથી.

તેમાં મેટ્રિક સર્ટિફિકેટ, જાતિ પ્રમાણપત્ર, રહેઠાણનું પ્રમાણપત્ર અને જમીનના માલિકી હક સાથે સંકળાયેલા દસ્તાવેજ સામેલ છે. સાક્ષરતા દર ઓછો હોવાના કારણે ઘણા બધા લોકો પાસે મેટ્રિક સર્ટિફિકેટ પણ નથી.

જે લોકો પાસે દસ્તાવેજ નથી, તેઓ રહેઠાણનું પ્રમાણપત્ર બનાવડાવવા માટે દોડાદોડી કરે છે.

કિશનગંજમાં રહેઠાણનું પ્રમાણપત્ર લેવા માટે જાન્યુઆરીથી જૂન 2025 વચ્ચે દર મહિને 26-28 હજાર અરજીઓ થતી હતી.

પરંતુ, એસઆઇઆર શરૂ થયા પછી માત્ર જુલાઈના પ્રથમ 20 દિવસમાં જ 3.41 લાખ અરજી થઈ છે.

હવે આ પ્રમાણપત્ર આપતાં પહેલાં તપાસ પણ થઈ રહી છે. એક મુસ્લિમ બહુલ ગામના વૉર્ડ સભ્યએ બીબીસીને કહ્યું, “દરેક રહેઠાણ પ્રમાણપત્ર અરજીકર્તાની તપાસ માટે પોલીસ ગામમાં આવી રહી છે. ઓળખની પુષ્ટિ કરવામાં આવી રહી છે.”

કિશનગંજનો ઠાકુરગંજ બ્લૉક નેપાળની સીમાને અડીને આવેલો છે. અહીં અમારી મુલાકાત બેબી ખાતૂન સાથે થઈ, જેઓ મજૂરી કરવા બહાર ગયેલા પોતાના પતિનું રહેઠાણનું પ્રમાણપત્ર બનાવવા આવ્યાં છે.

તેમના માટે આ દસ્તાવેજ મતદાર યાદીમાં નામ આવવા માટે જરૂરી છે.

બેબી ખાતૂન કહે છે, “મેં ઑનલાઇન ફૉર્મ ભર્યું, પરંતુ પ્રમાણપત્ર ન બન્યું. પછી અહીં બ્લૉકના ધક્કા ખાઈ રહી છું. મને જણાવાયું છે કે ફૉર્મ ખૂબ વધારે આવી ગયાં છે તેથી સમય લાગે છે. જો મારા પતિનું વોટર લિસ્ટ ફૉર્મ નહીં ભરાય, તો તેમનું નામ કપાઈ જશે.”

બ્લૉકના કર્મચારીઓએ બેબી ખાતૂનને આશ્વાસન આપ્યું છે કે તપાસ થયા પછી તેમના પતિનું રહેઠાણનું પ્રમાણપત્ર બની જશે. પરંતુ તેમના મનમાં સવાલ છે.

ઠાકુરગંજ બ્લૉકમાં પણ રહેઠાણના પ્રમાણપત્ર માટે આવતી અરજીઓની સંખ્યા વધી છે. જે લોકો પાસે દસ્તાવેજ નથી, તેમાંના મોટા ભાગના રહેઠાણનું પ્રમાણપત્ર બનાવવા દોડાદોડી કરે છે.

સ્થાનિક પત્રકાર જબ્બર અહમદ કહે છે, “શરૂઆતમાં જ્યારે એસઆઇઆરનો આદેશ આવ્યો હતો, ત્યારે લોકોનાં મનમાં એવો ભય હતો કે કાગળ કઈ રીતે બનશે. પછી સોશિયલ મીડિયા અને મીડિયા દ્વારા જાગરૂકતા ફેલાવવામાં આવી.”

”બ્લૉકમાં અરજીકર્તાઓની ભીડ થવા લાગી. હવે મોટા ભાગનાં ફૉર્મ જમા તો થઈ ગયાં છે, પરંતુ લોકોનાં મનમાં સવાલ તો છે જ.”

જોકે, ઘણા મતદાર એવા પણ છે, જેઓ આ પ્રક્રિયાને એક જરૂરી કાર્યવાહી તરીકે જોઈ રહ્યા છે.

ભાતગાંવ પંચાયતના પૂર્વ સરપંચ જ્ઞાનેશ્વર પ્રસાદ કહે છે, “આ મતદાર સમીક્ષા છે. જે મૃત્યુ પામ્યા છે, તેમનાં નામ નીકળી જશે. જેમનાં નામ ક્યાંક બીજે પણ છે, તે પણ હટી જશે. કેટલાક સંદિગ્ધ મતદાર છે, તે પણ નીકળી જશે. જેમના દસ્તાવેજ પાકા છે, તેમને કશી બીક ન હોવી જોઈએ.”

જ્યારે કિશનગંજ શહેરની સીમાને અડીને આવેલી ચકલા પંચાયતમાં ચાની દુકાન ચલાવનાર તપન શાહ કહે છે, “અમને સહેજે ડર નથી. જે કોઈ દસ્તાવેજ માગવામાં આવશે તે આપીશું. આ તો સારી વાત છે કે અમારી પાસે પુરાવા માગવામાં આવે છે. તેનાથી તો એ જ સાબિત થશે કે અમે અહીં કેટલાં વર્ષોથી રહીએ છીએ.”

દુકાન ચલાવવામાં તેમની મદદ કરતા તપનના પુત્ર કહે છે, “જે જે દસ્તાવેજ માગવામાં આવ્યા હતા, અમે બધા જમા કરાવી દીધા છે. અમારાં મનમાં કોઈ પ્રકારની બીક નથી. આ જરૂરી પ્રક્રિયા છે, જે ચૂંટણી પંચ કરી રહ્યું છે.”

જોકે, હજુ પણ ઘણા મતદારો એવા છે, જેમનાં ફૉર્મ જમા નથી થઈ શક્યાં. કોચાધામાન બ્લૉકના ધનપતગંજ ગામની મુસરહર ટોલીના રામોની ઋષિદેવ પોતાનાં પુત્રવધૂનું ફૉર્મ જમા નથી કરાવી શક્યા. હવે તેમને ચિંતા છે કે ક્યાંક તેમનાં પુત્રવધૂ મતાધિકારથી વંચિત ન રહી જાય.

પોતાની ઝૂંપડીમાં જૂની પેટીમાંથી ફૉર્મ કાઢીને બતાવતાં રામોની કહે છે, “પુત્રવધૂ કામે જતી રહી હતી, તેથી ફૉર્મ જમા ન થયું. પુત્ર બહાર છે. તેનું ફૉર્મ અમે અમારા હસ્તાક્ષર કરીને જમા કરાવી દીધું છે. પૈસાની અછતને લીધે તે પણ ગામ નથી આવી શક્યો.”

રામોની વારંવાર કહે છે કે ગરીબની પાસે વોટ જ એક અધિકાર છે. જો વોટ નહીં રહે તો કોઈ તેમની સુનાવણી નહીં કરે.

તેમનો ડર તેમના ચહેરા પર સ્પષ્ટ દેખાય છે. ધ્રૂજતા શબ્દોમાં તેઓ કહે છે, “વોટ છે ત્યારે જ તો અમે સરકારના માણસ છીએ, જો વોટ નહીં રહે, તો કોઈ સુનાવણી નહીં થાય.”

કિશનગંજમાં રહેઠાણના પ્રમાણપત્રની અરજીઓની સંખ્યા બાબતે સત્તાધારી ભાજપના નેતા અને બિહારના નાયબ મુખ્ય મંત્રી સમ્રાટ ચૌધરીએ સવાલ ઉઠાવ્યા છે.

એક નિવેદનમાં તેમણે કહ્યું છે, “અહીં રહેઠાણના પ્રમાણપત્રની માગમાં વધારાથી સંકેત મળે છે કે બીજા દેશોમાંથી મોટી સંખ્યામાં લોકો આવ્યા છે. અમને શંકા છે કે કિશનગંજમાં બાંગ્લાદેશ, નેપાળ અને ભુતાનના નાગરિકો મોટી સંખ્યામાં હોઈ શકે છે.”

”કિશનગંજ પર વધુ ધ્યાન આપવું જોઈએ. કેન્દ્ર સરકાર, રાજ્ય સરકાર અને ચૂંટણીપંચે તપાસ કરવી જોઈએ કે અહીં વિદેશીઓ છુપાઈને તો નથી રહેતા ને.”

એઆઇએમઆઇએમના ધારાસભ્ય અખ્તરુલ ઈમાન કહે છે, ”અહીં ગરીબી અને નિરક્ષરતા છે. બિહારમાં સૌથી વધારે અભણ લોકો સીમાંચલમાં જ છે. આ પુર-પ્રભાવિત વિસ્તાર છે.”

”અમારા વિસ્તારમાં જન્મ-મૃત્યુની પણ યોગ્ય રીતે નોંધણી નથી થઈ શકી અને તેનું પ્રમાણપત્ર માગવામાં આવી રહ્યું છે. આ વિશેષ ગહન સમીક્ષા દરમ્યાન કિશનગંજ અને સીમાંચલના લોકોને ઘણા પ્રકારના પડકારોનો સામનો કરવો પડે છે.”

અખ્તરુલ ઈમાનનું કહેવું છે, “2003માં પણ આ સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી, પરંતુ ત્યારે એવા સવાલ ઊભા નહોતા કરાયા જેવા આ વખતે કરવામાં આવ્યા છે. 11 દસ્તાવેજ માગવામાં આવ્યા છે. લોકોને એવું લાગી રહ્યું છે કે આ સમીક્ષા નહીં, બલકે ચોર દરવાજે એનઆરસી (નૅશનલ સિટિઝનશિપ રજિસ્ટર) છે.”

એવું પહેલી વાર નથી બનતું જેમાં મોટી મુસલમાન વસ્તી ધરાવતા સીમાંચલની બાબતમાં સવાલ ઊભા થઈ રહ્યા હોય. કિશનગંજ સીમાંચલમાં જ છે.

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ગયા વર્ષે લોકસભા ચૂંટણીપ્રચાર દરમિયાન પૂર્ણિયામાં કહેલું, “વોટબૅંકની રાજનીતિ કરનારાઓએ પૂર્ણિયા અને સીમાંચલને ગેરકાયદે ઘૂસણખોરીનું સ્થળ બનાવીને અહીંની સુરક્ષાને દાવમાં મૂકી છે.”

‘મૈં મીડિયા’ના સંસ્થાપક અને પત્રકાર તંઝીલ આસિફ કહે છે, “વડા પ્રધાનથી લઈને કેન્દ્રીય મંત્રી અને સ્થાનિક નેતાઓ સીમાંચલ અને કિશનગંજની બાબતમાં નિવેદનબાજી કરતા રહ્યા છે.”

”આ વિસ્તારને ઘૂસણખોરીનો અડ્ડો ગણાવાતા રહ્યા છે. એ જ કારણે સ્થાનિક મતદારોમાં એવી બીક છે કે જો તેમનું નામ મતદાર યાદીમાં નહીં આવે, તો તેમના પર સવાલ ઊભા થઈ શકે છે.”

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન

તેમજ દરિયાની સપાટીએ જોવા મળેલ મોન્સૂન ટ્રફ જમ્મુ, ચંદિગઢ, બરેલી, ગોરખપુર, પટણા, બાંકુરા, કોલકાતાથી પાસ થઈ રહ્યું હતું.

આ સિવાય ઉત્તરપૂર્વ અરેબિયન સમુદ્રથી ટ્રફ ચંદિગઢ અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં જોવા મળી રહેલા સાયક્લોનિક સર્ક્યૂલેશનથી સમગ્ર મહારાષ્ટ્રના સમુદ્રની સપાટીથી 4.5 અને 5.8 કિમી ઉપર જોવા મળ્યો હતો.

આમ, ભારતની મુખ્ય ભૂમિ ભાગો પર પણ હાલ વરસાદને અનુકૂળ સ્થિતિઓ પ્રવર્તી રહી છે.

હવે જાણીએ ગુજરાતમાં ક્યાં કેટલા વરસાદની આગાહી કરાઈ છે?

આગાહી પ્રમાણે 26 જુલાઈના રોજ ઉત્તર ગુજરાતનાં ક્ષેત્રો જેમ કે બનાસકાંઠા, પાટણ, મહેસાણા, સાબરકાંઠા, ગાંધીનગર, અરવલ્લી, ખેડા, અમદાવાદ, આણંદ, પંચમહાલ, દાહોદ અને મહીસાગર ખાતે મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં ગાજવીજ સાથે હળવાથી મધ્યમ વરસાદ પડી શકે છે.

આ સિવાય વડોદરા, છોટા ઉદેપુર, નર્મદા, ભરૂચ, સુરત, ડાંગ, તાપી, નવસારી, વલસાડ, દમણ-દાદરા નગર હવેલી, સુરેન્દ્રનગર, રાજકોટ, જામનગર, પોરબંદર, જૂનાગઢ, અમરેલી, ભાવનગર, મોરબી, દ્વારકા, ગીરસોમનાથ, બોટાદ, દીવ અને કચ્છમાં મોટા ભાગનાં સ્થળોએ ગાજવીજ સાથે હળવાથી મધ્યમ વરસાદની આગાહી છે.

ઉપરાંત 27 જુલાઈના રોજ પણ પરિસ્થિતિમાં કોઈ ઝાઝો બદલાવ આવવાની શક્યતા નથી.

આગાહી પ્રમાણે ઉપરોક્ત તમામ સહિત, રાજકોટ, જામનગર હળવાથી મધ્યમ કક્ષાનો ગાજવીજ સાથેનો વરસાદ પડવાની સંભાવના છે.

જોકે, દાહોદ, નર્મદા અને છોટા ઉદેપુરમાં કેટલાંક સ્થળોએ છૂટોછવાયો પરંતુ ભારે વરસાદ પડી શકે છે.

વરસાદ ચાલુ રહેવાના કારણે ગુજરાતનાં જળાશયોમાં પાણીનું સ્તર વધી રહ્યું છે. 23 જુલાઈના આંકડા પ્રમાણે ગુજરાતના 207માંથી 28 ડૅમ છલકાઈ ગયા છે. તેમાં ઉત્તર ગુજરાતના એક પણ ડૅમનો સમાવેશ નથી થતો, પરંતુ મધ્ય ગુજરાતના બે, સાઉથ ગુજરાતના પાંચ, કચ્છના પાંચ અને સૌરાષ્ટ્રના સૌથી વધુ 16 ડૅમ છલકાઈ ગયા છે.

ગુજરાતનાં જળાશયોમાં હાલમાં સરેરાશ 59 ટકા પાણી ભરાયું છે.

રાજ્યનો સૌથી મોટા ડૅમ સરદાર સરોવરના જળાશયમાં અત્યાર સુધીમાં 58 ટકાથી વધુ પાણી ભરાયું છે.

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન

પાકિસ્તાની સેનાના નિવૃત્ત કર્નલ અશફાક હુસૈને ‘વિટનેસ ટૂ બ્લન્ડર – કારગિલ સ્ટોરી અનફૉલ્ડ્સ’ નામે પુસ્તક લખ્યું છે. બીબીસી સાથે વાતચીત કરતાં તેઓ કહે છે, “મેં પોતે કૅપ્ટન ઇફ્તેખાર સાથે વાત કરી હતી. તેમણે મને જણાવ્યું કે બીજા દિવસે ફરીથી ભારતીય સેનાનું લામા હેલિકૉપ્ટર ત્યાં આવ્યું હતું અને આઝમ, તારીક અને તશફીન ચોકીઓ પર જોરદાર ગોળીબાર કર્યો હતો.

“કૅપ્ટન ઇફ્તેખારે બટાલિયન હેડક્વાર્ટર પાસે ભારતીય હેલિકૉપ્ટર પર વળતો ગોળીબાર કરવા માટે મંજૂરી માગી હતી, પણ તેમને મંજૂરી મળી નહોતી. તેના કારણે ભારતીયો માટે સરપ્રાઇઝ ઍલિમૅન્ટ ખતમ જશે એમ માનીને નકાર કરી દેવાયા હતો.”

આ બાજુ ભારતીય સેનાના અધિકારીઓને ખ્યાલ આવી ગયો કે પાકિસ્તાની સેનાએ ભારતના મોટા ક્ષેત્રમાં ઘૂસણખોરી કરી છે. જોકે, તેમને લાગ્યું કે પોતાની રીતે મામલાને પાર પાડી દેવાશે. તેથી સેનાએ રાજકીય નેતાગીરીને આ બાબતની જાણ કરી નહોતી.

એક જમાનામાં ‘ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’માં સંરક્ષણ બાબતોના સંવાદદાતા તરીકે કામ કરનારા જસવંત સિંહના પુત્ર માનવેન્દ્ર સિંહ યાદ કરતાં કહે છે, “મારો એક મિત્ર ત્યારે સેનાના વડામથકે કામ કરતો હતો. તેણે ફોન કરીને મને કહ્યું કે મળવા માગે છે.”

“હું તેના ઘરે મળવા ગયો હતો. તેણે કહ્યું કે સરહદે કંઈક ગરબડ થઈ લાગે છે, કેમ કે ઘૂસણખોરી રોકવા માટે આખી પલટનને હેલિકૉપ્ટરથી કોઈ મુશ્કેલીગ્રસ્ત જગ્યાએ મોકલવામાં આવી છે. બીજા દિવસે મેં આ વાત પિતાને જણાવી.”

“તેમણે સંરક્ષણમંત્રી જ્યોર્જ ફર્નાન્ડીઝને ફોન કર્યો. બીજા દિવસે તેઓ રશિયા જવાના હતા. તેમણે પોતાનો પ્રવાસ રદ કર્યો, કેમ કે સરકારને હવે ઘૂસણખોરીની જાણકારી મળી ગઈ હતી.”

મજાની વાત એ છે કે તે વખતે ભારતીય સેનાના વડા જનરલ વેદપ્રકાશ મલિક પણ પોલૅન્ડ અને ચેક રિપબ્લિકના પ્રવાસે ગયા હતા. તેમને આ ઘટનાની પ્રથમ માહિતી સેનાના અધિકારીઓ દ્વારા નહીં, પણ ત્યાંના ભારતીય રાજદૂતના માધ્યમથી મળી હતી.

સવાલ એ છે કે લાહોર શિખર સંમેલન પછી પાકિસ્તાની સેનાએ આ રીતે ગુપચુપ કારગિલની પહાડીઓ પર કબજો જમાવ્યો તેની પાછળનો ઇરાદો શો હતો?

‘ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’ના ઍસોસિએટ ઍડિટર સુશાંતસિંહ કહે છે, “ઇરાદો એવો જ હતો કે ભારતના ઉત્તરમાં સૌથી દૂરના છેડાના, સિયાચીન ગ્લેશિયરની લાઇફ-લાઇન ગણાતા રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ વન-ડીને વચ્ચેથી કાપીને તેના પર કબજો કરી લેવો. લદ્દાખ સુધી આવનજાવન માટે જે માર્ગ જતો હતો તેના ઉપરની ટેકરીઓ પર કબજો કરી લેવો, જેથી સિયાચીન છોડી દેવાની ભારતને ફરજ પડે.”

સુશાંત સિંહનું માનવું છે કે 1984માં ભારતે સિયાચીન પર કબજો કરી લીધો હતો તે વાતથી મુશર્રફ ભારે નારાજ હતા. તે વખતે તેઓ પાકિસ્તાની સેનાના કમાન્ડો ફોર્સમાં મેજર તરીકે હતા.”

“તેમણે ઘણી વખત તે જગ્યાનો ફરી કબજો કરવાની કોશિશ કરી હતી, પણ ક્યારેય સફળ થઈ શક્યા નહોતા.”

ભારતના નેતાઓને મામલાની ગંભીરતાથી જાણ થઈ ત્યારે તેમના પગ નીચેથી જમીન સરકી ગઈ. ભારતના વડા પ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયીએ પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન નવાઝ શરીફને ફોન કર્યો.

પાકિસ્તાનના પૂર્વ વિદેશમંત્રી ખુરશીદ મહમૂદ કસૂરીએ પોતાની આત્મકથા ‘નેઇધર અ હૉક, નૉર એ ડવ’માં લખ્યું છે, “વાજપેયીએ શરીફને ફરિયાદ કરી કે તમે મારી સાથે બહુ ખોટું કર્યું.”

“એક તરફ તમે લાહોરમાં મને ગળે મળી રહ્યા હતા, બીજી બાજુ તમે લોકો કારગિલના પહાડો પર કબજો કરી રહ્યા હતા. નવાઝ શરીફે કહ્યું કે તેમને આ બાબતની બિલકુલ જાણ નથી.”

“પરવેઝ મુશર્રફ સાથે વાત કરીને પછી તમને ફોન કરું છું. ત્યારે વાજપેયીએ કહ્યું કે મારી સાથે એક સાહેબ બેઠા છે, તેમની સાથે વાત કરી લો.”

નવાઝ શરીફ ચોંકી ગયા, કેમ કે ફોનમાં મશહૂર અભિનેતા દિલીપ કુમારનો અવાજ સંભળાયો.

દિલીપ કુમારે તેમને કહ્યું, “મિયાં સાહેબ, અમને તમારી પાસેથી આવી અપેક્ષા નહોતી, કેમ કે આપે હંમેશાં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે શાંતિની વાત કરી છે.”

“હું તમને જણાવી દઉં કે જ્યારે પણ ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે તણાવ વધે છે ત્યારે ભારતના મુસ્લિમોમાં અસલામતીની ભાવના પેસી જાય છે. તેમના માટે પોતાનાં ઘરની બહાર નીકળવું પણ મુશ્કેલ બની જાય છે.”

સૌથી વધુ આશ્ચર્યજનક વાત તો એ હતી કે ભારતીય ગુપ્તચર એજન્સીઓને આટલા મોટા ઑપરેશન વિશે કંઈ જ ખબર નહોતી.

ભારતના પૂર્વ ઉપ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર, પાકિસ્તાનમાં ભારતના પૂર્વ ઉચ્ચાયુક્ત અને બાદમાં રચાયેલી કારગિલ તપાસ સમિતિના સભ્ય સતીશ ચંદ્રા જણાવે છે કે, “રૉ આ વિશે બિલકુલ માહિતી ન મેળવી શકી. પરંતુ અહીં સવાલ એ પણ થાય છે કે શું તેઓ આની માહિતી મેળવી શક્યા હોત? પાકિસ્તાનીઓએ કોઈ વધારાનું સૈન્ય બળ ન મગાવ્યું. રૉને આ વાતની ખબર ત્યારે પડી હોત જ્યારે પાકિસ્તાની પોતાની ‘ફૉરમેશન્સ’ને આગળ તહેનાતી માટે વધારી હોત.”

આ સ્થિતિનો જે પ્રકારે ભારતીય સૈન્યે સામનો કર્યો, તેની ઘણી જગ્યાએ ટીકા થઈ.

પૂર્વ લેફ્ટનન્ટ જનરલ હરચરણજિતસિંહ પનાગ, જેઓ બાદમાં કારગિલમાં પણ તહેનાત હતા, જણાવે છે કે, “હું કહીશ કે આ પાકિસ્તાનીઓનો જબરદસ્ત પ્લાન હતો કે તેમણે આગળ વધીને ખાલી પડેલા ખૂબ મોટા વિસ્તાર પર કબજો કરી લીધો. તેઓ લેહ કારગિલ સડક પર સંપૂર્ણપણે હાવી થઈ ગયા. આ તેમની ખૂબ મોટી સફળતા હતી.”

લેફ્ટનન્ટ પનાગ કહે છે કે, “3 મેથી માંડીને જૂનના પ્રથમ અઠવાડિયા સુધી આપણા સૈન્યનું પ્રદર્શન ‘બિલો પાર’ એટલે કે સામાન્ય કરતાં ઓછું હતું. હું તો એવું પણ કહીશ કે પ્રથમ એક માસ સુધી આપણું પ્રદર્શન શરમજનક હતું. એ બાદ 8મા ડિવિઝને ચાર્જ સંભાળ્યો અને અમને એ વાતનો અહેસાસ થવા લાગ્યો કે આ વિસ્તારમાં કેવી રીતે કામ કરવાનું છે, ત્યારે પરિસ્થિતિમાં સુધારો થવાની શરૂઆત થઈ. નિશ્ચિતપણે આ ખૂબ મુશ્કેલ ઑપરેશન હતું, કારણ કે એક તો પહાડમાં તમને નીચે હતા અને તેઓ ઊંચાઈ પર હતા.”

પનાગ સ્થિતિને કંઈક આ રીતે સમજાવે છે, “આ એ જ પ્રકારની વાત થઈ કે વ્યક્તિ સીડી પર ચઢેલી છે અને તમે નીચેથી ચઢીને તેને ઉતારવાના પ્રયાસ કરી રહ્યા છો. બીજી તકલીફ એ હતી કે એ ઊંચાઈએ ઓક્સિજન ઓછો હતો. ત્રીજી વાત એ હતી કે આક્રમક પર્વતીય લડાઈમાં આપણી તાલીમ કમજોર હતી.”

જનરલ પરવેઝ મુશર્રફે પણ વારંવાર કહ્યું કે તેમની નજરમાં આ એક ખૂબ સારો પ્લાન હતો, જેણે ભારતીય સૈન્યને ખૂબ મુશ્કેલ સ્થિતિમાં મૂકી દીધું હતું.

મુશર્રફે પોતાની આત્મકથા ‘ઇન ધ લાઇન ઑફ ફાયર’માં લખ્યું, “ભારતે આ ચોકીઓ પર આખેઆખી બ્રિગેડ સાથે હુમલો કર્યો, જ્યાં અમારા માત્ર આઠ કે નવ સૈનિકો તહેનાત હતા. જૂનના મધ્ય સુધી તેમને કોઈ સફળતા ન મળી. ભારતીયોએ જાતે માન્યું કે તેમના 600 કરતાં વધુ સૈનિકોનાં મૃત્યુ થયાં અને 1500 કરતાં વધુ ઈજાગ્રસ્ત. અમારી જાણકારી પ્રમાણે ખરી સંખ્યા આ આંકડાથી બમણી હતી. ખરેખર ભારતમાં મૃતકોની ભારે સંખ્યાને કારણે તાબૂત ખૂટી પડ્યા હતા અને બાદમાં તાબૂતોનો એક ગોટાળો સામે આવ્યો હતો.”

જૂનનું બીજું અઠવાડિયું ખતમ થતાં થતાં પરિસ્થિતિ ભારતીય સૈન્યના નિયંત્રણમાં આવવા લાગી હતી. હું એ સમયે ભારતીય સૈન્યના પ્રમુખ વેદપ્રકાશ મલિક પૂછ્યું હતું કે આ લડાઈમાં નિર્ણાયક વળાંક શું હતો? મલિકનો જવાબ હતો, “તોલોલિંગ પર જીત. એ પહેલો એવો હુમલો હતો જેને અમે કો-ઑર્ડિનેટ કર્યો હતો. એ અમારી ખૂબ મોટી સફળતા હતી. ચાર-પાંચ દિવસ સુધી આ લડાઈ ચાલી. આ લડાઈ એટલી નિકટથી લડાઈ કે બંને તરફના સૈનિક એક બીજાને ગાળ દઈ રહ્યા હતા અને એ બંને પક્ષોના સૈનિકોને સંભળાઈ પણ રહી હતી.”

જનરલ મલિક કહે છે કે, “અમારે તેની મોટી કિંમત ચૂકવવી પડી. અમે ઘણા સાથીઓને ગુમાવ્યા. છ દિવસ સુધી અમને પણ ગભરાટ હતો કે શું થવા જઈ રહ્યું છે, પરંતુ જ્યારે અમને ત્યાં જીત મળી તો અમને પોતાના સૈનિકો અને ઑફિસરો પર વિશ્વાસ થઈ ગયો કે અમે તેમને કાબૂમા કરી લઈશું.”

આ લડાઈ લગભગ 100 કિમીના વિસ્તારમાં વ્યાપમાં લડાઈ હતી, જ્યાં લગભગ 1700 પાકિસ્તાની સૈનિક ભારતીય બૉર્ડરની અંદર લગભગ આઠ કે નવ કિમી સુધી ઘૂસી ગયા હતા. આ સમગ્ર ઑપરેશનમાં ભારતના 527 સૈનિકોનાં મૃત્યુ થયાં અને 1363 જવાન ઈજાગ્રસ્ત થયા.

વરિષ્ઠ પત્રકાર સુશાંતસિંહ જણાવે છે, “સૈન્યમાં એક કહેવત હોય છે કે ‘માઉન્ટેન ઇટ્સ ટ્રૂપ્સ,’ એટલે કે પહાડ સૈન્યને ખાઈ જાય છે. જમીનની લડાઈમાં આક્રમક સૈન્ય રક્ષક સૈન્ય કરતાં ત્રણ ગણું હોવું જોઈએ. પરંતુ પહાડોમાં પહાડોમાં આ સંખ્યાબળ ઓછામાં ઓછું નવ ગણું અને કારગિલમાં તો 27 ગણું હોવું જોઈએ. એટલે કે, જો ત્યાં દુશ્મનનો એક જવાન હઠાવવા માટે તમારે 27 જવાન મોકલવાના રહેશે. ભારતે પહેલાં તેને હઠાવવા માટે આખું ડિવિઝન લગાવ્યું અને પછી વધારાની બટાલિયન્સને શોર્ટ નોટિસ પર આ અભિયાનમાં જોડી દીધી.”

મુશર્રફ અંત સુધી કહેતા રહ્યા કે પાકિસ્તાનના રાજકીય નેતૃત્વે તેમનો સાથ આપ્યો હોત તો કહાણી કંઈક ઓર હોત.

તેમણે પોતાની આત્મકથામાં લખ્યું, “ભારતે પોતાના વાયુ સૈન્યને સામેલ કરીને એક પ્રકારે ‘ઓવર-રિએક્ટ’ કર્યું. તેની કાર્યવાહી મુજાહિદીનોનાં ઠેકાણાં સુદી જ સીમિત ન રહી, તેમણે બૉર્ડર પાર કરીને પાકિસ્તાની સૈન્યનાં ઠેકાણાં પર પણ બૉમ્બમારો શરૂ કરી દીધો. પરિણામ એ આવ્યું કે અમે પાકિસ્તાની જમીન પર તેમનાં એક હેલિકૉપ્ટર અને બે જેટ વિમાન તોડી પાડ્યાં.”

એ વાત સાચી છે કે શરૂઆતમાં ભારતે પોતાનાં બે મિગ વિમાન અને હેલિકૉપ્ટર ગુમાવવાં પડ્યાં, પરંતુ ભારતીય વાયુ સૈન્ય અને બોફોર્સ તોપોએ વારંવાર અને પૂરી તાકતથી પાકિસ્તાની ઠેકાણાંને ‘હિટ’ કર્યાં.

નસીમ ઝેહરા પોતાના પુસ્તક ‘ફ્રૉમ કારગિલ ટુ ધ કૂ’માં લખે છે કે, “આ હુમલા એટલા ભયાનક અને સટીક હતા કે તેણે પાકિસ્તાની ચોકીઓને ધૂળમાં મેળવી દીધી. પાકિસ્તાની સૈનિક કોઈ પણ પ્રકારની સપ્લાય વગર લડી રહ્યા હતા અને બંદૂકોની યોગ્ય રીતે જાળવણી ન થવાને કારણે એ માત્ર એક લાકડી બનીને રહી ગઈ હતી.”

ભારતીયોએ ખુદ સ્વીકાર્યું કે એક નાના વિસ્તાર પર સેંકડો તોપોની ગોળાબારી એ એવી વાત હતી કે કોઈ અખરોટને કોઈ મોટા હથોડાથી તોડવામાં આવી રહ્યું હોય. કારગિલ લડાઈમાં કમાન્ડર રહેલા લેફ્ટનન્ટ જનરલ મોહિંદર પુરીનું માનવું છે કે કારગિલમાં વાયુ સેનાની સૌથી મોટી ભૂમિકા મનોવૈજ્ઞાનિક હતી. ભારતીય જેટોનો અવાજ સંભળાતા જ પાકિસ્તાની સૈનિકો ફફડી ઊઠતા અને આમતેમ ભાગવા લાગતા.

જૂનના બીજા અઠવાડિયાથી ભારતીય સૈનિકોને જે ‘મોમેન્ટમ’ મળ્યું, એ જુલાઈના અંત સુધી ચાલુ રહ્યું. અંતે નવાઝ શરીફને યુદ્ધવિરામ માટે અમેરિકાની શરણે જવું પડ્યું. અમેરિકાના સ્વતંત્રતા દિવસ એટલે કે 4 જુલાઈ, 1999ના રોજ શરીફની વિનંતિ પર ક્લિન્ટન અને તેમની ખૂબ અપ્રિય પરિસ્થિતિમાં મુલાકાત થઈ.

એ મુલાકાતમાં મોજૂદ ક્લિન્ટનના દક્ષિણ એશિયન મામલાના સહયોગી બ્રૂસ રાઇડિલે પોતાના એક પેપર ‘અમેરિકાઝ ડિપ્લોમસી ઍન્ડ 1999 કારગિલ સમિટ’માં લખ્યું, “એક અવસર એવો આવ્યો જ્યારે નવાઝે ક્લિન્ટનને કહ્યું કે તેઓ તેમને એકલામાં મળવા માગે છે. ક્લિન્ટને રુક્ષતાથી કહ્યું કે એ સંભવ નથી. બ્રૂસ અહીં નોટ્સ લઈ રહ્યા છે. હું ઇચ્છું છું કે આ બેઠકમાં આપણી વચ્ચે જે કંઈ વાતચીત થઈ રહી છે, તેનો દસ્તાવેજ તરીકે રેકૉર્ડ રાખવામાં આવે.”

રાઇડિલે પોતાના પેપરમાં લખ્યું, “ક્લિન્ટને કહ્યું કે મેં તમને પહેલાં જ કહ્યું હતું કે જો તમે વગર શરતે પોતાના સૈનિક નથી હઠાવવા માગતા, તો અહીં ન આવો. જો તમે આવું ન કરો તો મારી પાસે એક નિવેદનનો ડ્રાફ્ટ પહેલાંથી જ તૈયાર છે, જેમાં કારગિલ સંકટ માટે માત્ર અને માત્ર પાકિસ્તાનને જ દોષિત ઠેરવાશે. આ સાંભળતાં જ નવાઝ શરીફ ડઘાઈ ગયા.”

એ પાકિસ્તાની પ્રતિનિધિમંડળના એક સભ્ય તારિક ફાતિમીએ ‘ફ્રૉમ કારગિલ ટુ કૂ’ પુસ્તકનાં લેખિકા નસીમ ઝેહરાને જણાવ્યું કે, “જ્યારે શરીફ ક્લિન્ટનને મળીને બહાર નીકળ્યા તો તેમના ચહેરા પર કોઈ ભાવ નહોતો. તેમની વાતોથી અમને લાગ્યું કે તેમનામાં વિરોધ કરવાની કોઈ તાકત નહોતી બચી.”

એક તરફ શરીફ ક્લિન્ટન સાથે વાત કરી રહ્યા હતા, ત્યાં બીજી તરફ ટીવી પર ટાઇગર હિલ પર ભારતના કબજાના સમાચાર ફ્લેશ થઈ રહ્યા હતા.

બ્રેક દરમિયાન નવાઝ શરીફે મુશર્રફને ફોન કરીને પૂછ્યું કે શું આ સમાચાર સાચા છે? મુશર્રફે તેનું ખંડન ન કર્યું.

(નોંધ : આ કહાણી 18 જુલાઈ, 2019ના રોજ બીબીસી ગુજરાતી પર પ્રકાશિત થઈ હતી.)

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન