આ વિસ્ફોટ માટેનો આરડીએક્સ પ્રસાદ પુરોહિત દ્વારા કાશ્મીરથી લાવવામાં આવ્યો હતો એવું કહેવાયું, પરંતુ તેના પુરાવા નથી.

પુરોહિતે પોતાના ઘરે બૉમ્બ એસેમ્બલ કર્યો હોવાના કોઈ પુરાવા નથી.

રમઝાનને કારણે મસ્જિદ આસપાસનો વિસ્તાર કૉર્ડન કરાયો હતો. છતાં મોટરસાઇકલને ત્યાં કેવી રીતે લાવવામાં આવી હતી તે સ્પષ્ટ નથી.

આ કેસમાં પંચનામાં જરૂરી નિષ્ણાતો દ્વારા કરવામાં નથી આવ્યાં. પુરાવામાં ખામીઓ છે. તેથી તેના પરિણામ સચોટ હોઈ શકે નહીં.

ષડયંત્રની મોટા ભાગની બેઠકો ઇન્દોર, ઉજ્જૈન, નાસિક વગેરેમાં થઈ હતી, પરંતુ આવી બેઠકો અંગે કોઈ સ્વીકાર્ય પુરાવા રેકૉર્ડ પર નથી.

તપાસ અધિકારી દ્વારા ફોનના રેકૉર્ડમાં અનધિકૃત એક્સેસ કરવામાં આવ્યું છે. એસીએસ હોમની મંજૂરી લેવામાં આવી ન હતી.

અભિનવ ભારત: પુરોહિત, રાહિરકર, ઉપાધ્યાય વગેરે વચ્ચે કેટલાક નાણાકીય વ્યવહારોના પુરાવા છે, પરંતુ તેનો ઉપયોગ આતંકવાદી પ્રવૃત્તિ માટે થયો તેવા કોઈ પુરાવા નથી.

વિશ્વસનીય પુરાવા પ્રદાન આપવામાં પ્રોસિક્યુશન નિષ્ફળ રહી છે.

મહારાષ્ટ્રના માલેગાંવના અંજુમન ચોક અને ભીકુ ચોકમાં 29 સપ્ટેમ્બર 2008ના રોજ બૉમ્બબ્લાસ્ટ થયા હતા. જેમાં 6 લોકોનાં મૃત્યુ થયાં હતાં અને 101 લોકો ઘાયલ થયા હતા.

આ બ્લાસ્ટમાં મોટરસાઇકલનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.

રમઝાન મહિનામાં મુસ્લિમ બહુમતી ધરાવતા આ વિસ્તારમાં થયેલા બ્લાસ્ટની શરૂઆતની તપાસ એટીએસ દ્વારા કરવામાં આવી હતી.

મહારાષ્ટ્ર એટીએસે આ આરોપીઓ પર મકોકાની કલમો પણ લગાવી હતી.

મહારાષ્ટ્ર એટીએસે તપાસ પૂર્ણ કર્યા બાદ 11 ધરપકડ પામેલા અને 3 ફરાર આરોપીઓ વિરુદ્ધ 20 જાન્યુઆરી 2009ના રોજ પહેલી ચાર્જશીટ તૈયાર કરી હતી.

21 એપ્રિલ 2011ના રોજ મહારાષ્ટ્ર એટીએસે એક વધારાની ચાર્જશીટ કોર્ટમાં દાખલ કરી.

ભારત સરકારે જાન્યુઆરી 2011માં આપેલા એક આદેશ બાદ આ કેસની તપાસ એનઆઈએને સોંપી હતી.

આરોપીઓએ હાઇકોર્ટમાં મકોકા સામે અનેક વાંધાઅરજીઓ દાખલ કરી હતી.

એનઆઈએ આ મામલે સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદા બાદ એપ્રિલ 2015માં તપાસ શરૂ કરી હતી.

2015 સુધી એનઆઈએ આ મુદ્દે સુપ્રીમ કોર્ટમાં કોઈ જ પુરાવા રજૂ કરી શકી નહોતી.

એનઆઈએ એ મે 2016માં ચાર્જશીટ દાખલ કરી, જેમાં કર્નલ પુરોહિત સહિત બધા આરોપીઓ પરથી મકોકાની કલમ હઠાવી દેવામાં આવી.

આ મામલે સરકારી વકીલ રોહિણી સાલિયાંએ 2015માં એનઆઈએએ તેમને ધીમી ગતિએ કામ કરવાનું કહ્યુ હોવાના આરોપસર રાજીનામું આપી દીધું હતું.

આ કેસ છોડવાનું કારણ આપતાં રોહિણી સાલિયાંએ બીબીસીને જણાવ્યુ હતું કે હવે એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે કે તેમના ઍજન્ડા અલગ છે.

“એમને મારી સેવાની જરૂર નથી. સમગ્ર સુનાવણી પ્રક્રિયામાં મારી દલીલો મુજબ એક પણ ચુકાદો નથી આવ્યો. મારી સેવાથી તેમને કોઈ ફરક નથી પડતો. આ કેસની જવાબદારી મારા પર છે, તેથી લોકોને એના વિશે ખ્યાલ હોવો જોઈએ.”

માલેગાંવ બ્લાસ્ટના આરોપી નંબર 9 લેફ્ટનન્ટ કર્નલ પ્રસાદ પુરોહિત 23 ઑગસ્ટ 2017ના રોજ રાયગઢ જિલ્લાની હાઈ સિક્યૉરિટીવાળી તાલોજા જેલમાંથી છૂટ્યા હતા.

મરાઠા લાઇફ ઇફેન્ટ્રી માટે નિયુક્તિ પામેલા કર્નલ પુરોહિત મિલિટ્રી ઇન્ટેલિજન્સ ફીલ્ડ યુનિટમાં જોડાયા હતા.

5 નવેમ્બર, 2008ના રોજ તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી, ત્યાર બાદ 21 ઑગસ્ટ, 2017ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે તેમને જામીન આપ્યા અને 9 વર્ષે તેઓ છૂટ્યા.

આ કેસની પહેલી ચાર્જશીટ મુજબ આરોપી કર્નલ પુરોહિતે 2007માં ‘અભિનવ ભારત’ નામનું એક સંગઠન બનાવ્યુ હતું.

જેનો હેતુ સંપૂર્ણ હિંદુ રાષ્ટ્રની રચના કરવાનો હતો, જેનું એક અલગ બંધારણ હોય અને એક ભગવો ધ્વજ હોય.

એટીએસની ચાર્જશીટ મુજબ આ સંગઠનના લોકોએ ફરીદાબાદ, કોલકાતા, ભોપાલ, જબલપુર, ઇન્દોર અને નાસિક બેઠકો પર બ્લાસ્ટ કરવાની યોજના ઘડી હતી.

‘અભિનવ ભારત’ સંગઠન પોતાના હેતુ પાર પાડવા સમગ્ર દેશના લોકોને પોતાની સાથે જોડી રહ્યુ હતું.

આ બ્લાસ્ટમાં એક મોટરસાઇકલનો ઉપયોગ થયો હતો. એનઆઈએ (નેશનલ ઇન્વેસ્ટિગેશન એજન્સી)ના રિપોર્ટ પ્રમાણે, આ મોટરસાઇકલ પ્રજ્ઞા ઠાકુરના નામે હતી.

મહારાષ્ટ્ર એટીએસના વડા હેમંત કરકરેના નેતૃત્વમાં આ તપાસમાં એવું તારણ નીકળ્યું કે મોટરસાઇકલનું કનેક્શન સુરત અને છેલ્લે પ્રજ્ઞા ઠાકુર સાથે હતું.

પ્રજ્ઞા અખિલ ભારતીય વિદ્યાર્થી પરિષદનાં સભ્ય રહી ચૂક્યાં હતાં. પોલીસે પુણે, નાસિક, ભોપાલ અને ઇંદોરમાં તપાસ કરી. તેમાં સેનાના અધિકારી કર્નલ પુરોહિત અને રિટાયર્ડ મેજર રમેશ ઉપાધ્યાયની પણ ધરપકડ થઈ હતી.

તેમાં હિંદુવાદી સંગઠન અભિનવ ભારતનું નામ પણ આવ્યું હતું. સાથે સાથે સુધારક દ્વિવેદી ઉર્ફે દયાનંદ પાંડેનું નામ પણ બહાર આવ્યું હતું.

આ મામલે એનઆઈએ કોર્ટે પ્રજ્ઞા ઠાકુરને જામીન આપી દીધી હતાં, પરંતુ તેમને દોષમુક્ત માન્યા નહોતાં અને ડિસેમ્બર 2017માં આપેલા આદેશમાં કહ્યું હતું કે પ્રજ્ઞા પર યુએપીએ (અનલૉફુલ ઍક્ટિવિટીઝ પ્રિવેન્શન ઍક્ટ) અંતર્ગત કેસ ચાલતો રહેશે.

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરુમનું પ્રકાશન

હવામાનનાં વિવિધ મૉડલો અનુસાર આગામી 7થી 8 દિવસ સુધી દક્ષિણ ગુજરાતના ઘણા વિસ્તારોમાં હળવોથી મધ્યમ પ્રકારનો વરસાદ જોવા મળશે.

જોકે, સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છના વિસ્તારોમાં હાલ વરસાદની શક્યતા ખૂબ ઓછી છે અને મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં વરસાદનું પ્રમાણ ઘટી જશે. કોઈ જગ્યાએ હળવાથી મધ્યમ પ્રકારનો વરસાદ થઈ શકે છે.

મધ્ય ગુજરાત અને ઉત્તર ગુજરાતના જિલ્લાઓમાં પણ વરસાદનું પ્રમાણ ઘટી જશે અને ઘણા વિસ્તારોમાં વરાપ નીકળવાની શક્યતા છે, જ્યારે કેટલાક વિસ્તારોમાં છૂટોછવાયો વરસાદ થઈ શકે છે.

હવામાન વિભાગની આગાહી પ્રમાણે હવે વરસાદનું જોર ઉત્તર ભારતના વિસ્તારોમાં વધશે. એટલે કે હરિયાણા, પંજાબ, દિલ્હી, ઉત્તર પ્રદેશમાં વરસાદ વધશે અને ગુજરાત, રાજસ્થાન, મહારાષ્ટ્ર તથા દક્ષિણનાં રાજ્યોમાં વરસાદનું જોર હાલ ઘટશે.

ગુજરાતમાં સામાન્ય રીતે ચોમાસા દરમિયાનનો વરસાદ બંગાળની ખાડીમાં સર્જાતી સિસ્ટમો પર આધારિત છે. જ્યારે લૉ-પ્રેશર એરિયા સર્જાય અને ગુજરાત તરફ આવે કે મધ્ય ભારત તરફ આવે ત્યારે રાજ્યમાં વરસાદ વધતો હોય છે.

1 જૂનથી 31 જુલાઈ સુધીમાં ગુજરાતમાં સરેરાશ 62.85 ટકા જેટલો વરસાદ થયો છે. જેમાં સૌથી વધારે વરસાદ દક્ષિણ ગુજરાતમાં થયો છે. સૌરાષ્ટ્રમાં તેના સરેરાશના 55.09 ટકા જેટલો વરસાદ થયો છે.

હાલ રાજ્યમાં ચોમાસાના બે મહિના પૂરા થઈ ગયા છે અને હવે અડધું ચોમાસું બાકી રહ્યું છે. હવામાનનાં વિવિધ મૉડલો અનુસાર ઑગસ્ટ મહિનાની શરૂઆત પણ નબળી થવાની શક્યતા છે.

ઑગસ્ટ મહિનાની શરૂઆતના દિવસોમાં ગુજરાતમાં ધોધમાર વરસાદની શક્યતા ખૂબ ઓછી છે. આ સમય દરમિયાન ગુજરાતની આસપાસ કે બંગાળની ખાડીમાં કોઈ મજબૂત સિસ્ટમ બનતી દેખાતી નથી.

સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છના ઘણા વિસ્તારોમાં ખેડૂતો વાવણી બાદના એકાદ વરસાદ બાદ હવે ફરી સારા વરસાદની રાહ જોઈ રહ્યા છે. પરંતુ હાલની સ્થિતિ પ્રમાણે હજી થોડા સમય રાહ જોવી પડી શકે છે.

ગુજરાતમાં અત્યાર સુધીમાં 206માંથી 31 ડૅમ 100 ટકા સુધી ભરાયા છે, જ્યારે 64 ડૅમમાં 70 ટકા કરતાં વધારે પાણીનો જથ્થો છે.

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરુમનું પ્રકાશન

ગીર પશ્ચિમ વન્યજીવ વિભાગના નાયબ વનસંરક્ષક પ્રશાંત તોમરે બીબીસીને જણાવ્યું કે “આ સિંહો ટૂરિસ્ટ વર્ગમાં બહુ લોકપ્રિય હતા અને ટૂરિસ્ટોએ જ તેમને ‘જય’ અને ‘વીરુ’ નામ આપ્યું હતું.”

ગીરનું જંગલ વહીવટી સરળતા ખાતર ગીર પૂર્વ વન્યજીવ વિભાગ અને ગીર પશ્ચિમ વન્યજીવ વિભાગ એમ બે ભાગમાં વહેંચાયેલું છે. આ બે વિભાગના કર્મચારીઓ જંગલ અને વન્યજીવોના રક્ષણ-જતનની કામગીરી કરે છે.

ઉપરાંત ગીરના વન્યજીવોના જતન-સંરક્ષણ માટે સાસણ વન્યજીવ વિભાગ પણ કાર્યરત્ છે.

સાસણ વન્યજીવ વિભાગના નાયબ વનસંરક્ષક મોહન રામ ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને વન્યજીવ અભયારણ્યના સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ એટલે કે અધીક્ષક તરીકે પણ ફરજ બજાવે છે.

મોહન રામે બીબીસીને જણાવ્યું કે જય અને વીરુએ એક કોઅલીશન (જોડી) બનાવી પાંચેક વર્ષ પહેલા અન્ય સિંહોને હરાવીને ગીર પૂર્વ વન્યજીવ વિભાગમાં પોતાનું ‘સામ્રાજ્ય’ સ્થાપ્યું હતું. તેમનો પ્રદેશ પૂર્વમાં કાશિયા, દુધાળા અને જામ્બુથાળાથી પશ્ચિમે માલણકા-કેનેડિપુર (મેંદરડાથી સાસણ તરફ જતા કેનેડિપુર નર્સરી અને માલણકા ગામ રસ્તામાં આવે) સુધી અને ઉત્તરે કેરમ્ભા-દેડકડી- નતાળિયાથી દક્ષિણે રાયડી સુધી વિસ્તરેલો હતો.

મોહન રામે કહ્યું: “તેમની ટેરિટરી લગભગ 140 વર્ગ કિલોમીટરના વિસ્તાર પથરાયેલી હતી અને તેમાં અંદાજે પંદરેક સિંહણનો વસવાટ હતો. જય-વીરુની ટેરિટરી સિંહો દ્વારા ગીરના જંગલમાં તાજેતરનાં વર્ષોમાં બનાવાયેલી સૌથી મોટી ટેરિટરીઓમાં ગણના પામે તેવડી હતી.”

મોહન રામ જણાવે છે કે તેની પાછળ એક કરતા વધારે કારણ છે.

તેમણે જણાવ્યું: “ગીર અભયારણ્યમાં આવેલા ટૂરિઝમ ઝોન (જેમાં પ્રવાસીઓને સફારી પર લઈ જવાય છે)ના 80 ટકા વિસ્તાર પર આ બેલડીએ કબજો જમાવ્યો હતો. સ્વાભાવિક રીતે જ ટૂરિસ્ટને આ સિંહો વધારે દેખાતા હતા. વળી, તેમાં સિંહણોનાં પણ મોટાં સમૂહ હતાં અને તેથી તેઓ વધારે દેખાતા. મહત્ત્વની બાબત એ હતી કે આ બંને સિંહ ખૂબ જ શક્તિશાળી અને આકર્ષક હતા, જે તેને જોનાર પર અમીટ છાપ છોડી દેતા હતા. તેમની ઉમર અંદાજે નવેક વર્ષ હતી અને ભરજુવાનીમાં હતા.”

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ આ વર્ષે માર્ચ મહિનામાં સાસણની મુલાકાત લીધી અને ગીરના જંગલમાં સફારીમાં ગયા ત્યારે તેમને આ જ જય અને વીરુ ગળકબારી વિસ્તારમાં જોવા મળ્યા હતા.

મોહન રામે ઉમેર્યું કે આ બંને સિંહોનો વિસ્તાર ખૂબ સમૃદ્ધ વિસ્તાર હતો જેમાં પાણીના સ્રોત, સિંહણોની વસ્તી, તેમજ સિંહોના ખોરાક છે તેવા ચિતલ, સાબર જેવા તૃણભક્ષીઓની વસ્તી પણ સારી એવી હતી.

વનવિભાગના એક કર્મચારીએ બીબીસીને જણાવ્યું: “જયની કેશવાળી ખૂબ જ મોટી હતી. આ બંને નર કદમાં ઘણા મોટા દેખાતા. ઉપરાંત તે જંગલ કાંઠે આવેલાં ગામડાંમાં પણ વિચરણ કરતા અને શિકાર પણ કરતા. પરંતુ ક્યારેય તેમણે કોઈ માનવો પર હુમલો કર્યો હોય તેવું ધ્યાને નથી આવ્યું. આ જોડીનું રાજ હજુ ત્રણેક વર્ષ વધારે ચાલશે એમ અમને લાગતું હતું, પરંતુ કદાચ વિખૂટા પડી જવાની મોટી કિંમત ચૂકવવી પડી.”

જય-વીરુ પહેલાં ગીરના જંગલમાં ‘રામ’ અને ‘શ્યામ’ તેમજ ‘ધર્મ’ અને ‘વીર’ની જોડીઓ પણ પ્રખ્યાત થઈ હતી. પરંતુ એક વનકર્મીએ બીબીસીને કહ્યું : “ત્યારે ગીરમાં સિંહોની વસ્તી આટલી વધારે ન હતી અને તેથી પ્રદેશ માટે લડાઈઓ પણ પ્રમાણમાં ઓછી હતી. પરંતુ જય અને વીરુને પોતાનો પ્રદેશ બચાવવા વધારે મહેનત કરવી પડતી હતી.”

મોહન રામે કહ્યું કે જય અને વીરુ મૂળ તો નતાળિયા વીડી તરફથી આવ્યા હતા અને તેથી વનવિભાગના સ્થાનિક કર્મચારીઓ તેને “વીડીવાળા” તરીકે ઓળખતા હતા.

મોહન રામ જણાવે છે કે જય અને વીરુ તેમના ‘રજવાડા’માં સામાન્ય રીતે સાથે જ ચોકી-પહેરો કરતા અને સાથે જ હરતા-ફરતા. તે મોટે ભાગે સાથે ત્રાડો પાડીને અન્ય સિંહોને દૂર રહેવાની ચેતવણી પણ આપતા.

મોહન રામે કહ્યું: “એક દિવસ ચોકી-પહેરો કરતી વખતે જય અને વીરુ એકબીજાથી આગળ-પાછળ થઈ ગયા. દુધાળાથી દેડકડી વચ્ચેના વિસ્તારમાં જય એકલો હતો ત્યારે કાશિયા તરફથી બે સિંહોએ તેને લલકાર્યો અને આ ત્રણેય વચ્ચે લડાઈ જામી. જય એકલો હોવાથી બે સિંહો સામે ટકી ન શક્યો અને હુમલાખોરોએ તેને પૂંઠના ભાગે દાંત બેસાડી દઈ ગંભીર ઈજાઓ પહોંચાડી. અમે પહેલી જૂને જયને સારવાર માટે સાસણ ખસેડ્યો.”

“તેના ચાર દિવસ બાદ, ચોથી જૂને ગંધારિયા અને કેરમ્ભા વચ્ચે આવેલા જાડી સાલેડી એરિયામાં કમલેશ્વર-ખોખરા તરફતી આવેલ અન્ય બે સિંહોએ વીરુને પડકાર્યો. એકલો હોવા છતાં વીરુએ બે સિંહો સામે બાથ ભીડી, પરંતુ લડાઈમાં વીરુને પણ તેના મોટા ભાઈ જયની જેમ ગંભીર ઈજાઓ થઈ. અમે સારવાર માટે તેને પણ સાસણ લઈ આવ્યા અને બંનેને એકબીજાની નજીક રાખ્યા, પરંતુ ઈજાઓના કારણે વીરુએ 11 જૂને જ દમ તોડી દીધો.”

મોહન રામે ઉમેર્યું કે સારવારની સારી અસર થતા જયની તબિયત સુધરી અને હાલતો-ચાલતો પણ થઈ ગયેલો. અમે એક તબક્કે એવું પણ વિચારવા માંડ્યું કે જયને જંગલમાં ફરી એક વાર મુક્ત કરીએ. પરંતુ પછી તેની તબિયત બગડવા લાગી અને પશુ ડૉક્ટરોના બધા પ્રયાસો છતાં જયનું ઇન્ફેક્શન મટાડી ન શકાયું. તેનું પણ 29 જુલાઈએ મૃત્યુ થયું.”

આ પ્રકારના હુમલાને પ્રદેશ માટે સિંહોમાં થતી આંતરિક લડાઈ કહેવાય છે.

જાણકારો કહે છે કે આવી લડાઈઓ સિંહોના જીવનનો અભિન્ન હિસ્સો છે. સિંહો ટેરિટોરિયલ એનિમલ એટલે કે પોતાની હદ-સીમા નક્કી કરીને તેની અંદર રહેવાવાળાં પ્રાણી છે.

સિંહો તેમજ સિંહણો આ રીતે પોતપોતાની હદ-સીમા એટલે કે વિસ્તાર બાંધે છે. આવી હદ-સીમા એકલો સિંહ પણ બાંધી શકે અથવા યુવાવસ્થાની શરૂઆતમાં જેમની સાથે મિત્રતા થઈ હોઈ તેવા અન્ય સિંહ સાથે કોઅલીશન કરીને બંને સાથે પણ કોઈ એક પ્રદેશમાં પોતાનું આધિપત્ય સ્થાપી શકે છે.

સિંહણો સામાન્ય રીતે એક કરતાં વધારે સભ્ય ધરાવતાં સમૂહોમાં રહે છે અને તેમાં માતા, બહેનો, પુત્રીઓ, નાનાં નર બચ્ચાં વગેરે હોય છે.

એક સિંહ કે સિંહોની એક બેલડીની ટેરિટરીમાં સિંહણોના એક કરતાં વધારે પ્રાઇડ (પરિવાર) હોઈ શકે છે. પોતે સ્થાપેલા વિસ્તારમાં રહેતી સિંહણો સાથે સંવનન કરીને સિંહો પોતાનો વંશ-વેલો વધારવાની કોશિશ કરે છે.

પરંતુ ટેરિટોરીયલ એનિમલ હોવાને કારણે સિંહો વચ્ચે ટેરિટરી બાબતે લડાઈઓ થતી રહે છે.

વળી, નર બચ્ચાં તરુણાવસ્થા વટાવી યુવાવસ્થા તરફ પ્રયાણ કરે એટલે સિંહ-સિંહણના પ્રાઇડમાંથી તેમને બહાર કાઢી મુકાય છે.

સંશોધકો કહે છે કે સિંહો એવું એટલા માટે કરે છે કે લોહીનો સંબંધ ધરાવતા સભ્યો સાથે જાતીય સંબંધો ટાળી શકાય અને તે રીતે આનુવંશિક ખામીઓ પણ નિવારી શકાય.

પરિવારમાંથી હાંકી કઢાયેલા યુવા સિંહ પોતાનું પોતાનો પ્રદેશ સ્થાપવા નવા વિસ્તાર તરફ નીકળી પડે છે. તેની જેમ જ અન્ય પરિવારમાંથી હાંકી કઢાયેલા જો કોઈ અન્ય યુવા સિંહ મળી જાય તો આવા બે સિંહ ભેગા થઈને એક સંયુક્ત પ્રદેશ પર પોતાનું ‘આધિપત્ય’ સ્થાપે છે.

જય અને વીરુએ આ રીતે જ તેમનું ‘રાજ્ય’ સ્થાપ્યું હતું તેમ વનવિભાગના કર્મચારીઓ કહે છે.

યુવાનીના દિવસોમાં આવા સિંહ વધારે શક્તિશાળી બને છે અને કોઈ ટેરિટરી પર ‘રાજ’ કરતા સિંહને પડકાર ફેંકે છે. પરિણામે લડાઈ થાય છે.

આવી લડાઈમાં ક્યારેક રાજ કરતા સિંહની તો ક્યારેક તેને પડકાર ફેંકનાર યુવા સિંહની જીત થતી હોય છે. સામાન્ય રીતે સામેના સિંહની તાકાત પામી જતા નબળા સિંહ લડાઈમાં પાછીપાની કરે છે અને નાસી જાય છે. જો ‘રાજકર્તા’ સિંહને નાસી જવું પડે તો તેનું બાકીનું જીવન મોટા ભાગે એકાંતવાસમાં પસાર થાય છે. જો યુવા નર એક લડાઈમાં પોતાની હાર થાય તો તે બીજી વાર કે કોઈ બીજા ‘રાજકર્તા’ પર હુમલો કરવાની ફિરાકમાં રહે છે. આવી લડાઈઓ ક્યારેક ઘાતક પણ નીવડે છે એમ નિષ્ણાતો માને છે.

આવી જ એક લડાઈમાં વિજેતા થઈ ટૂરિઝમ ઝોનના મોટા ભાગના વિસ્તાર પર પોતાનું ‘રાજ્ય’ સ્થાપી દીધું હતું.

વનવિભાગના એક કર્મચારીએ બીબીસીને જણાવ્યું: “તે સમયે આ વિસ્તારમાં બીજા બે નર સિંહોનું શાસન હતું. જય અને વીરુ કેનેડિપુર-નતાળિયા વીડી તરફથી આવ્યા અને ‘રાજકર્તા’ બે નરોને પડકાર ફેંક્યો. લડાઈમાં જય-વીરુએ તે વખતના ‘રાજકર્તા’ નર સિંહોને હરાવ્યા, પરંતુ તે લડાઈ પ્રાણઘાતક નહોતી રહી. હારી જનાર ‘રાજકર્તા’ સિંહો કમલેશ્વર તરફ ભાગી ગયા હતા.”

મોહન રામ કહે છે કે સામાન્ય રીતે વનવિભાગના કર્મચારીઓ આંતરિક લડાઈઓમાં ઘવાયેલા સિંહોને રેસ્ક્યૂ કરીને સારવાર માટે લઈ જતા નથી, કારણ કે આવી લડાઈઓ “કુદરતી સમતુલા” અને “સૌથી બળવાન ટકી રહે” તેવા કુદરતી ક્રમનો ભાગ મનાય છે.

મોહન રામે કહ્યું: “પરંતુ જય અને વીરુ માટે અમે અપવાદરૂપ પગલાં લીધેલાં. તેમનું પ્રાઇડ બહુ મોટું હતું. તેના પર હુમલા થયા ત્યારે તેના પ્રાઇડમાં નાનાં બચ્ચાંની સંખ્યા ખૂબ વધારે હતી. જો આ ડૉમિનન્ટ નર સિંહોના મૃત્યુ થાય તો મોટી સંખ્યામાં સિંહબાળોના મોત થવાની શક્યતા હતી. તેથી, અમે જય અને વીરુને રેસ્ક્યૂ કરી સારવાર આપવાનો નિર્ણય લીધો હતો.”

મોહન રામ જણાવે છે કે જય-વીરુ પર હુમલા થયા ત્યારે તેમના પ્રદેશમાં આવેલા ગંધારિયા વિસ્તારમાં ચાર સિંહણ અને જય-વીરુ જેમના પિતા હતા તેવાં દસ બચ્ચાં હતાં. તે જ રીતે દેડકડી વિસ્તારમાં આવેલી સિંહણોના અન્ય એક જૂથમાં પણ સાત બચ્ચાં હતાં. સામાન્ય રીતે પ્રદેશ જીતી લીધા બાદ સિંહો તે પ્રદેશમાં રહેલા પહેલાંના સિંહો થકી જન્મેલાં અને હજુ પણ નાનાં હોય તેવાં બચ્ચાંને મારી નાખે છે જેથી તેમના હરીફ ઊભા ન થાય અને તે પ્રદેશની સિંહણો ગર્ભધારણ કરવા માટે ઝડપથી તૈયાર થઈ જાય.

મોહન રામે બીબીસીને કહ્યં કે “ગંધારિયાવાળા ગ્રૂપમાં બચ્ચાં ખૂબ નાનાં હોવાથી સિંહણો જીવન જોખમે પણ તેનું રક્ષણ કરી રહી છે. નવા આવી ચડેલા સિંહોથી બચ્ચાને બચાવવા માટે સિંહણો છૂટી પડી ગઈ છે, પરંતુ બે બચ્ચાનાં કુદરતી મોત થયાં છે. સિંહોએ દેડકડીમાં બે બચ્ચાંને મારી નાખ્યાં છે, જ્યારે તરુણાવસ્થાએ પહોંચી ગયેલાં પાંચ બચ્ચાં પોતાનો તેમનો જીવ બચાવવા સંતાતાં ફરે છે. અમને અમુક સિંહોની ત્રાડો સંભળાય છે, પરંતુ ‘જય-વીરુના રાજ’ પર હવે કોનો કબજો છે એ હજુ સ્પષ્ટ નથી.”

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન

પુસ્તકમાં ચિત્રપટ પર દેખાડાતું દેશનું જીવન અને દેશનો સામાજિક, આર્થિક ચિતાર સહેજે ઊપસી આવે છે.

લૉર્ડ દેસાઈ પુસ્તકની ભૂમિકામાં લખે છે કે મારો પહેલો ખયાલ તો એવો જ હતો કે આ પુસ્તક એક સંવાદરૂપે જ પ્રકટ થાય, પરંતુ દિલીપકુમાર અને મારો સમય સાથે સાધી શકાયો નહીં અને મારે લેખક તરીકે જ લખવું પડ્યું.

અર્થશાસ્ત્રના વિદ્યાર્થી તરીકે એમનું નામ તો વિદ્યાર્થીકાળથી જ સાંભળેલું. મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટી, વડોદરામાં મારા પ્રોફેસર વીએન કોઠારી અને લૉર્ડ મેઘનાદના ગુરુભાઈ ગણાય, કારણ કે મુંબઈ યુનિવર્સિટીમાં તેમના ગુરુ તે પ્રોફેસ્સોર ડીટી લાકડાવાલા.

ક્લાસમાં એમના વિચારો અને એમના અંગેની વાતો આવે. લૉર્ડ દેસાઈનાં માતાપિતા વડોદરાનાં રહેવાસી હોવાં જોઈએ.

એમનો જન્મ વડોદરામાં 10 જુલાઈ, 1940માં થયો હતો. આયુષ્યનાં 85 વરસ પૂરાં કરીને 29 જુલાઈ 2025ના રોજ ગયા.

શાળાશિક્ષણ વડોદરાનું છે તેવું જણાય છે, કારણ કે તેઓ ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે મુંબઈ ગયા એવું જાણવા મળે છે. બાળપણથી જ વિલક્ષણ બુદ્ધિવાળા હશે, કેમ કે, 14 વરસની ઉંમરે મેટ્રિક પાસ થયા હતા.

સ્નાતકની ડિગ્રી અર્થશાસ્ત્ર સાથે બી.એ. મુંબઈની રામનારાયણ રુઇયા કૉલેજમાં ભણીને લીધી.

અનુસ્નાતક અભ્યાસ માટે મુંબઈ યુનિવર્સિટીના અર્થશાસ્ત્ર વિભાગમાં જોડાયા, અને 20 વરસની ઉંમરે 1960માં અર્થશાસ્ત્રમાં એમ.એ. થયા.

તેજસ્વી કારકિર્દી થકી યુનિવર્સિટી ઑફ પેન્સિલ્વેનિયામાં શિષ્યવૃત્તિ મળી અને 1963માં પીએચ.ડી. થઈ ગયા.

એમના અંગત જીવનની ખબર બહુ ઓછા લોકોને છે. આપણે ગુજરાતના લોકો જે જાહેર જીવનમાં હતા અને છે તેઓ એમના ભાઈ બીજે દેસાઈને ઓળખીએ છીએ.

તેઓ ગુજરાત સરકારમાં ઊંચા હોદ્દા પર હતા. ગુજરાતના કર્મશીલો સાથે એમનો ઘરોબો. એ ચર્ચાઓમાં જોડાય. સરકારમાં હતા, પણ વિચારધારા રૅડિકલ.

એમના બીજા ભાઈ તૈલપ દેસાઈ અને બહેન પુનીતા વસાવડા. આ ભાઈ અને બહેનનો ઉલ્લેખ દિલીપકુમારના પુસ્તકની પ્રસ્તાવનામાં છે.

મેઘનાદભાઈની 2020માં પ્રકાશિત મેઘનાદ દેસાઈ, રેબેલિયસ લૉર્ડ’ હું વાંચી શક્યો નથી. તેઓ નાસ્તિક હતા.

લગ્ન મોડેથી કર્યાં હોય એવું જણાય છે. 1970માં મેઘનાદ દેસાઈએ તેમના એલએસઈનાં સાથીદાર ગેઇલ વિલ્સન સાથે લગ્ન કર્યાં હતાં.

જે તેમની પહેલી પત્ની હતી. તે જ્યૉર્જ એમ્બલર વિલ્સન સીબીઈની પુત્રી હતી. તેમને ત્રણ બાળકો હતાં. નહેરુનો હીરો…. લખવા દરમિયાન દેસાઈ તેમની બીજી પત્ની કિશ્વર આહલુવાલિયાને મળ્યા અને એમની સાથે રજિસ્ટ્રાર ઑફિસમાં લગ્ન કર્યાં હતાં.

તેમની શૈક્ષણિક કારકિર્દી ભવ્ય રહી હતી. શરૂઆત કૅલિફોર્નિયાના બર્કલેમાં કૅલિફોર્નિયાના કૃષિ અર્થશાસ્ત્ર વિભાગમાં ઍસોસિએટ સ્પેશિયાલિસ્ટ તરીકે કરી.

1965માં લંડન સ્કૂલ ઑફ ઇકૉનૉમિક્સમાં (એલએસઈ) લેક્ચરર અને1983માં અર્થશાસ્ત્રના પ્રોફેસર બન્યા.

એમણે ઘણાં વરસો સુધી વર્ષોથી અર્થમિતિ, મેક્રોઇકૉનૉમિક્સ, માર્ક્સિયન અર્થશાસ્ત્ર અને વિકાસ અર્થશાસ્ત્ર શીખવ્યું.

એલએસઈમાં જ ડેવલપમેન્ટ સ્ટડીઝ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના તેઓ નિયામક રહ્યા. 2003માં સેવાનિવૃત્ત થયા અને 1992થી નિવૃત્તિના વર્ષ સુધી એલએસઈ ગ્લોબલ ગવર્નન્સનું નેતૃત્વ કર્યું.

20 પુસ્તકો અને 200થી વધુ સંશોધન લેખોના લેખક તરીકે ચર્ચિત અર્થશાસ્ત્રી રહ્યા છે.

માર્ક્સિયન ઇકૉનૉમિક થિયરી (1973), એપ્લાઇડ ઇકૉનૉમેટ્રિક્સ(1976), માર્ક્સિયન ઇકૉનૉમિક્સ (1979) અને ટેસ્ટિંગ મોનેટરિસ્મ (1981) એમના વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકોમાં જાણીતા બન્યા હતા.

1984થી 1991 સુધી જર્નલ ઑફ એપ્લાઇડ ઇકૉનૉમેટ્રિક્સના સહસંપાદક રહ્યા. અખબારોની કૉલમ પણ ચલાવતા.

ઇંગ્લૅન્ડમાં ક્રાંતિકારી અખબાર ગણાતા ટ્રિબ્યુનમાં કૉલમ લખતા. આપણા દેશના બિઝનેસ સ્ટેન્ડર્ડ, ઇન્ડિયન ઍક્સપ્રેસ અને ફાયનાન્સિયલ ઍક્સપ્રેસમાં પણ કૉલમ લખતા.

સક્રિય રાજનીતિમાં પણ રાજનીતિમાં ઝંપલાવ્યું અને 1971થી જ લેબર પાર્ટીના સક્રિય સભ્ય થયા. માર્ક્સવાદી અર્થશાસ્ત્રી અને સમાજવાદી રાજકારણી તરીકે પંકાયા. જૂન 1991માં હાઉસ લૉર્ડ્સ પ્રવેશ્યા.

2011માં હાઉસ ઑફ લૉર્ડ્સના સ્પીકર તરીકેની ઉમેદવારી નોંધાવી પણ હાર્યા. આખી જિંદગી લેબર પાર્ટીના એક ખમતીધર રાજકારણી રહ્યા.

જીવનના છેલ્લા સમયમાં એટલે કે નવેમ્બર 2020માં પાર્ટીએ રંગભેદમાં માનનારા જર્મી કોર્બિનને પાર્ટીમાં ફરી દાખલ કરવાથી તેમણે પોતાની 49 વર્ષની લેબર પાર્ટીના સભ્યપદને તિલાંજલિ આપી. આ વિદ્રોહી લૉર્ડનું સ્વરૂપ હતું.

2002માં દેસાઈનું પુસ્તક “માર્ક્સ’સ રીવેન્જ : ધ રિસર્જન્સ ઑફ કેપિટાલિઝમ ઍન્ડ ધ ડેથ ઑફ સ્ટેટિસ્ટ સોશિયાલિઝમ” ખૂબ ચર્ચામાં આવ્યું.

પુસ્તકને ખૂબ સારો આવકાર પણ મળ્યો. એમણે માર્ક્સના ઓછા જાણીતા વિચારો પર પ્રકાશ નાખતાં જણાવ્યું કે જેણે માર્કસ પરનો ઊંડો અને વ્યાપક અભ્યાસ કર્યો હોય તેને ખયાલ આવી જ જવાનો કે છેલ્લે મૂડીવાદનો પ્રભાવશાળી થશે.

માર્ક્સના સિદ્ધાંતો આધુનિક મૂડીવાદ અને વૈશ્વિકીકરણ વિશેની આપણી સમજણમાં વધારો કરે છે. એમનો તર્ક એ હતો કે ઉદારીકરણ, બજારીકરણ અને વૈશ્વિકીકરણની છેલ્લી મંજિલ તો સમાજવાદ તરફી જ છે.

2009માં એમણે રિડિસ્કવરી ઑફ ઇન્ડિયા લખ્યું. ભારતના ઇતિહાસ, રાજનીતિ અને અર્થકારણનું વિશ્લેષણ કરતા ભારતમાં પ્રજાતંત્ર કેમ ટકે છે તેની પર પ્રકાશ નાંખ્યો છે.

તેથી જ તેઓ ભારતની જાહેરનીતિના એક સક્ષમ ટીકાકાર તરીકે જાણીતા છે.

2017માં એમણે એક ટીકા એવી કરી હતી કે ભારતના વડા પ્રધાન સમજી ગયા છે કે સમાવેશી વિકાસ જ સમતાભર્યા સમાજની રચનાનો પાયો રહેશે.

એ જ અરસામાં ઇંગ્લૅન્ડ યુરોપિયન યુનિયનમાંથી નીકળવા માગતું હતું. લૉર્ડ મેઘનાદ દેસાઈએ કહ્યું હતું કે બ્રેક્સિટની અસર તરત નહીં, પરંતુ 2020 પછી જણાશે.

સાથે એવું પણ કહ્યું હતું કે ભારત માટે ચિંતાનું કોઈ કારણ નથી. આજની સ્થિતિ વિશે પણ તેઓ વિચારી જ રહ્યા હશે અને જો વધુ જીવતા હોત તો એમણે ચોક્કસ પોતાના વિચારો રજૂ લેખો કે પુસ્તક સ્વરૂપે પ્રકટ કર્યા જ હોત.

2010માં મુરબ્બી મિત્ર અને ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી, લંડનના તત્કાલીન મહામંત્રી વિપુલ કલ્યાણીએ પરિવાર કૉમ્યુનિકેશનના નેજા હેઠળ વરસોથી પ્રકાશિત થતી ‘ઓપિનિયન’ પત્રિકાની મુદ્રિત આવૃત્તિ બંધ કરવાનું નક્કી કર્યું અને એક મોટો કાર્યક્રમ ‘સંકેલો’ યોજ્યો હતો.

એમાં મને મારાં પત્ની સહિત આમંત્રણ આપ્યું હતું. કાર્યક્રમના ભાગરૂપે 31 માર્ચ, 2010ની સાંજે લંડનની હાઈ કમિશન ઑફ ઇન્ડિયાના ધ નહેરુ સેન્ટરમાં ‘દિ ન્યૂ મિલેનિયમ ઍન્ડ ગાંધી’ વિષય પર એક સેમિનાર યોજ્યો હતો.

લૉર્ડ દેસાઈ ગાંધીજીની ઊંચાઈ ને ઊંડાઈથી સમજતા હતા. પણ ગાંધીજીના ‘હિંદ સ્વરાજ’ને ‘આઉટડેટેડ’ માનતા તેવું જણાયું.

તેઓ મક્કમપણે આધુનિકવાદમાં વિચાર ને વ્યવહારથી માનનારા હતા એવું તેમણે જણાવ્યું હતું.

અમદાવાદમાં 6 જાન્યુઆરી, 2012ના રોજ તેઓ ગૂજરાત વિદ્યાપીઠના ત્રણ દાયકા ઉપરાંત કુલનાયક અને કુલપતિ રહેલા ખૂબ જાણીતા ગાંધીવિદ રામલાલ પરીખની સ્મૃતિમાં યોજાતા વ્યાખ્યાન માટે રામલાલભાઈનાં પુત્રી મંદાબહેન પરીખના આમંત્રણથી વ્યાખ્યાન આપવા આવ્યા હતા.

એમનો વ્યાખ્યાનનો વિષય હતો ‘હિંસા પર ગાંધીજીના વિચારો’. વિષય પરથી એમના તોફાની સ્વભાવનો અણસાર આવી જવો જોઈતો હતો.

લૉર્ડ દેસાઈએ ખૂબ ચર્ચા જગાવી હતી. તેઓએ કહ્યું હતું કે ગાંધીજી હિંસાને નકારતા ન હતા, એવું હોત તો તેમણે ભગવદગીતાનો જે રીતે આશરો લીધો હતો તે ન લીધો હોત.

એમનાં મંતવ્ય મુજબ પોતાની પર અનુશાસન મેળવવા ગાંધીજીનો પ્રયત્ન ખૂબ જ હિંસક હતો. આમ અમને વિદ્રોહી લૉર્ડની ઝલક રૂબરૂ મળી.

અમારી વચ્ચે ફરી એક વાર લંબાણથી ‘હિંદ સ્વરાજ’ પર ચર્ચા થઈ. એમાં રહેલા તત્ત્વની પ્રસ્તુતતા કોઈ પણ કાળે રહેશે અને પ્રેમબળ, આત્મબળ અને સત્યબળ શાશ્વત મૂલ્ય તરીકે સમાજને માર્ગદર્શન આપશે, એ વાત એમને ગળે ઉતારવા હું નિષ્ફળ નીવડ્યો હતો.

ભારતીય મૂળ અને સંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલા એક મહાન વિચારક, મૌલિક વિદ્વાન, ગાંધીજીને સમીક્ષાત્મક રીતે જોનારા અને એક ખૂબ મોટા ગજાના વિદ્વાન અને ક્રિયાશીલ અને વિદ્રોહી રાજકારણી લૉર્ડ મેઘનાદ દેસાઈને શ્રદ્ધાંજલિ.

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન

ક્યારેક રસ્તા પર ઊતરીને વિરોધપ્રદર્શન કર્યું, ક્યારેક સરકારી તંત્ર સામે ટક્કર લીધી, દેશના સુપ્રીમ કોર્ટનો દરવાજો પણ ખખડાવ્યો, પણ 33 વર્ષનો આ સંબંધ આખરે તૂટી ગયો.

આ કહાણી શિરોલ તાલુકાના નંદની ગામ અને એમની પ્રિય ‘મહાદેવી’ હાથણીની છે. કેટલાક લોકો એને ‘માધુરી’ પણ કહે છે. હાથણી 1992માં ગામના જૈન સમુદાયના મઠમાં રહેતી હતી.

પણ હવે એક મોટા વિવાદ અને કાયદાકીય લડાઈ બાદ મહાદેવી હાથણીને 33 વર્ષ જૂનું ઘર છોડીને ગુજરાત તરફ જવું પડ્યું છે.

વન્યજીવ વિશેષાધિકાર સમિતિ, હાઇકોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટની સુનાવણી બાદ 28 જુલાઈના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે અંતિમ ફેંસલો આપ્યો હતો.

એ અનુસાર હાથણીને ગુજરાતના જામનગરમાં અંબાણીના રિલાયન્સ ફાઉન્ડેશનના વનતારા સંરક્ષણ કેન્દ્રમાં જવાનું હતું.

વનવિભાગ અને વનતારાના કર્મચારી તુરંત જ હાથણીને કોલ્હાપુરના નંદનીથી જામનગર લઈ ગયા અને એને રાધેકૃષ્ણ મંદિર હાથી કલ્યાણ ટ્રસ્ટને સોંપી દીધી, જે વનતારાનો એક હિસ્સો છે.

જૈન સમુદાય સ્વસ્તિશ્રી જિનસેન ભટ્ટારક પટ્ટાચાર્ય મહાસ્વામી સંસ્થાન મઠ સદીઓથી શિરોલ તાલુકાના નંદની ગામમાં આવેલો છે.

મહારાષ્ટ્ર અને કર્ણાટકના સરહદી વિસ્તારોમાં આવેલાં 743 ગામોના ભક્તો આ મઠ સાથે જોડાયેલા છે. તેઓ આ મઠના મુખ્ય સ્વામીમાં શ્રદ્ધા ધરાવે છે.

આ મઠ પાસે હાથી ‘મહાદેવી’નું વાલીપણું હતું અને તેમણે અંત સુધી અરજદાર તરીકે કેસ લડ્યો અને છેક સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી.

મઠનો દાવો છે કે હાથણી વર્ષોથી અહીંની ઘણી ધાર્મિક પરંપરાઓનો સતત ભાગ રહી છે.

સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરેલી અરજીમાં મઠે જણાવ્યું હતું કે, “લગભગ 1300 વર્ષ જૂના આ મઠમાં હાથીઓ રાખવાની પરંપરા છે. અહીં હંમેશાં એક હાથણી રહે છે અને તેની સારી રીતે જાળવણી કરવામાં આવે છે.”

આ પરંપરાને અનુસરીને 1992માં હાથણીને અહીં લાવવામાં આવી અને તેનું નામ ‘મહાદેવી’ રાખવામાં આવ્યું.

અહીંના તમામ ધાર્મિક વિધિઓ અને શોભાયાત્રાઓમાં ‘મહાદેવી’ની પરેડ થતી હતી. તે અહીંના પંચક્રોશી માટે નંદાણી ગામની ઓળખ બની ગઈ હતી.

સદીઓથી મઠ દ્વારા જીવંત રાખવામાં આવેલી પરંપરાના વર્તમાન પ્રતિનિધિ તરીકે તે મહત્ત્વની હતી.

‘મહાદેવી’ સાથે જોડાયેલી આ લાગણીઓઓ તેની વિદાય સમયે જુવાળ બનીને ઊભરી આવી હતી,

અહીંથી તેના વિદાય સમારંભ માટે એક સરઘસ નીકળ્યું હતું. છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી તેને ગામમાં રાખવા માટે ચાલી રહેલા સંઘર્ષથી હાથણી સાથે જોડાયેલી લાગણીઓ વધુ ગાઢ બની હતી. સ્થાનિક પોલીસે આ વિદાય સમારંભ દરમિયાન હળવો લાઠીચાર્જ પણ કરવો પડ્યો હતો.

આ માત્ર વિદાય સમારોહ દરમિયાન નહીં પણ કેટલાક દિવસો પહેલા 16 જુલાઈના રોજ પણ ઘટના બની જ્યારે ઉચ્ચ ન્યાયાલયે મઠની સામે ચુકાદો આપ્યો. સમાચાર ફેલાયા કે હાથણીને હવે ગુજરાત લઈ જવાશે.

આ સમાચાર ફેલાતા જ આસપાસનાં ગામોમાંથી સેંકડો લોકો રસ્તા પર ઊતરી આવ્યા.

માહોલ એટલો ગરમાયો કે રાજકીય નેતાઓએ પણ આ મામલે સામેલ થવું પડ્યું. કેટલાક નેતાઓએ ચૂપ રહેવામાં જ પોતાની ભલાઈ સમજી.

પૂર્વ સાંસદ રાજુ શેટ્ટીએ કહ્યુ, ”આ ઘણાં વર્ષોથી પરંપરા રહી છે. આ પહેલાં હાથણીને ક્યારેય નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું નથી. લોકોની ભાવના આની સાથે જોડાયેલી છે. કાયદાની ધમકી આપીને આ રીતે લઈ જવી યોગ્ય નથી.”

વર્તમાન પરંપરા અનુસાર હાથણી મહાદેવીને ગુજરાત લાવવાનો સંઘર્ષ 2020માં શરૂ થયો હતો જ્યારે તે નંદની મઠમાં હતી.

જંગલી જાનવરોની સારસંભાળ અને અધિકારો માટે કામ કરનાર સંગઠન પીપલ્સ ફૉર ધ એથિકલ ટ્રીટમેન્ટ ઑફ એનિમલ્સ (PETA)ના કાર્યકર્તાઓએ દિલ્હીસ્થિત હાઈ ઑથૉરિટી કમિટી ફોર ધ કેર ઍન્ડ ટ્રાન્સફર ઑફ વાઇલ્ડ એનિમલ્સને ફરિયાદ કરી હતી કે મઠમાં હાથણીની યોગ્ય રીતે સંભાળ રાખવામાં આવી રહી નથી.

સુપ્રીમ કોર્ટમાં મઠ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીમાં જણાવ્યા મુજબ, “ડિસેમ્બર 2023માં આ હાઈ-પાવર્ડ કમિટીએ આ ફરિયાદની નોંધ લેતા મહારાષ્ટ્રના મુખ્ય વાઇલ્ડ લાઇફ વૉર્ડનને આ હાથીને ‘રાધે કૃષ્ણ એલિફન્ટ વેલફેર ટ્રસ્ટ’માં ટ્રાન્સફર કરવાનું સૂચન કર્યું, જે ગુજરાતમાં ‘વનતારા’નો ભાગ છે.”

એપ્રિલ 2024માં નંદની મઠે હાઈ પાવર કમિટીના આદેશ સામે બૉમ્બે હાઇકોર્ટનો સંપર્ક કર્યો. કોર્ટે તેમની અરજી સ્વીકારીને હાથીને ગુજરાત ટ્રાન્સફર કરવા પર રોક લગાવી દીધી હતી.

આ બાદ ઉચ્ચ ન્યાયાલયના નિર્દેશ અનુસાર નિષ્ણાતોની સમિતિ અને પશુચિકિત્સા અધિકારીઓ દ્વારા લાંબા સમય સુધી તપાસ અને નિરીક્ષણ ચાલુ રહ્યું.

મઠનો દાવો છે કે આ સમયગાળા દરમિયાન પશુચિકિત્સા અધિકારીઓ દ્વારા આપવામાં આવેલા અહેવાલોમાં દર્શાવાયું હતું કે હાથણીના સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો થઈ રહ્યો હતો અને સમયાંતરે સમિતિ અને કોર્ટ સમક્ષ ‘હેલ્થ સર્ટિફિકેટ’ પણ રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા.

જોકે, 16 જુલાઈના રોજ હાઇકોર્ટે નંદણી મઠ ટ્રસ્ટની અરજીનો નિકાલ કર્યો અને 3 જૂન, 2025ના રોજ હાઈ પાવર કમિટીએ હાથણીને ગુજરાત લઈ જવાના નિર્ણયને સમર્થન આપ્યું.

‘સ્વસ્તીશ્રી જિનસેન ભટ્ટાર્ક પટ્ટાચાર્ય મહાસ્વામી સંસ્થાન મઠ’ના ટ્રસ્ટે આ નિર્ણય સામે સુપ્રીમ કોર્ટનો સંપર્ક કર્યો, પરંતુ ત્યાંથી અસફળતા હાથ લાગી.

28 જુલાઈના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે હાઇકોર્ટના ચુકાદાને માન્ય રાખ્યો. થોડા કલાકોમાં જ હાથણી ‘મહાદેવી’ને ગુજરાતમાં આવેલા અંબાણીના ‘વનતારા’માં લઈ જવામાં આવી.

સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદા પછી હાથણી ‘મહાદેવી’ ગુજરાત તો ગઈ, પરંતુ તેને ગામમાં રાખવા માટે કાયદાકીય લડાઈ લડનારાઓ હજુ પણ કેટલાક પ્રશ્નો કરી રહ્યા છે.

કોર્ટમાં નંદણી મઠનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા વકીલ આનંદ લાંડગે બીબીસી મરાઠી સાથે વાત કરતા કહે છે, “ભૂતપૂર્વ ન્યાયાધીશ દીપક વર્માના નેતૃત્વ હેઠળની આ હાઈ પાવર કમિટી બંધારણીય નથી. તે ફક્ત ભલામણ કરી શકે છે. વાઇલ્ડ લાઇફ કાયદા મુજબ, જવાબદારી વન્યજીવન વૉર્ડનની બને છે.”

તેઓ આગળ કહે છે, “પરંતુ તેમણે ફક્ત ‘PETA’ની ફરિયાદ પર સમિતિને હાથણીને ગુજરાત લઈ જવાનો આદેશ આપ્યો હતો. વનવિભાગે પણ આ નિર્ણયમાં મંજૂરી આપી હતી.”

‘સ્વસ્તીશ્રી જિનસેન ભટ્ટાચાર્ય મહાસ્વામી સંસ્થાન મઠ’ ટ્રસ્ટના ટ્રસ્ટી સાગર શંભુશેતે કહે છે, “આ 1300 વર્ષ જૂનો મઠ છે. હાથીઓની સંભાળ રાખવાની પરંપરા 400 વર્ષથી ચાલી આવે છે.

”આ હાથણી 33 વર્ષથી અહીં છે. છેલ્લાં ઘણાં વર્ષોથી સારા પશુચિકિત્સા અધિકારીઓ અને નિષ્ણાતો હાથી પર ધ્યાન આપી રહ્યા છે. કોઈ પ્રશ્ન જ ઉપસ્થિત નથી થતો.”

”જ્યારે હાઈ પાવર કમિટીએ કહ્યું કે વિવિધ નિરીક્ષણો કરવામાં આવ્યાં છે, ત્યારે અમે તેમના સૂચન મુજબ કર્યું, તેમ છતાં આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો.”

”અમે કાયદાનું પાલન કરનારા લોકો છીએ. પરંતુ આ હાથણી એક જ ખાનગી ટ્રસ્ટને આપવામાં આવી? આ મહારાષ્ટ્રની વનસંપત્તિ હતી, મહારાષ્ટ્રે તેને બચાવવા માટે કેમ કંઈ ન કર્યું?”

PETAની મૂળ ફરિયાદને કારણે હાથણી ‘મહાદેવી’ને નંદની મઠથી ‘વનતારા’માં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવી હતી, તેણે ટ્રાન્સફર પછી જાહેર કરાયેલા એક નિવેદનમાં જણાવ્યું હતું કે હાથણીને જે સ્થિતિમાં રાખવામાં આવી હતી તે ભયાનક હતી અને હવે તેને છોડી દેવામાં આવી છે.

PETAની પત્રિકા પ્રમાણે ‘મહાદેવી’ને આ સંસ્થાના મઠમાં લગભગ 33 વર્ષ સુધી એક પ્રકારની જેલમાં રાખવામાં આવી હતી. તેને કૉંક્રિટના ફ્લૉર સાથે સાંકળોથી બાંધવામાં આવી હતી અને આના કારણે તેનું સ્વાસ્થ્ય બગડ્યું હતું,”

પેટાએ પત્રકારને એમ પણ કહ્યું છે કે જ્યારે તેઓ આ ટ્રાન્સફર માટે નંદની ગામ ગયા ત્યારે તેમની ટીમ પર પથ્થરમારો પણ કરવામાં આવ્યો હતો.

“‘મહાદેવી’ 33 વર્ષ સુધી સાંકળોમાં બંધાયેલી રહી. આ કારણે તેને સંધિવા થયો અને દુખાવો વધ્યો. ‘મહાદેવી’એ દાયકાઓ સુધી સહન કરેલા દુઃખની સરખામણીમાં તો આપણી તકલીફ કંઈ નથી.”

“‘મહાદેવી’ હવે ‘રાધેકૃષ્ણ મંદિર હાથી કલ્યાણ ટ્રસ્ટ’માં પહોંચી ગઈ છે જ્યાં તેને યોગ્ય સારવાર અને અન્ય હાથીઓનો સાથ મળશે,” એમ પત્રિકામાં વધુમાં જણાવાયું છે.

કોર્ટમાં નંદણી મઠનું પ્રતિનિધિત્વ કરી રહેલા વકીલ આનંદ લાંડગે બીબીસી મરાઠી સાથે વાત કરતા પોતાના પક્ષનો મુદ્દો રજૂ કરે છે.

તેઓ કહે છે, “જ્યારે આ હાથણી 1992માં મઠમાં આવી ત્યારે કાયદા મુજબ તેની નોંધણી કરવામાં આવી હતી. તે મુજબ, ત્યાં જરૂરી સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ છે. આવી સ્થિતિમાં આ ફરિયાદ પર આટલી ઝડપથી નિર્ણય અને કાર્યવાહી કેવી રીતે થઈ શકે? આ શંકાસ્પદ છે અને અમે આ બધા મુદ્દાઓ સુપ્રીમ કોર્ટમાં પણ રજૂ કર્યા હતા.”

“પ્રશ્ન એ છે કે આ હાથણીને ફક્ત ‘વનતારા’ને જ કેમ આપવામાં આવી? બીજી કોઈ જગ્યા કેમ સૂચવવામાં ન આવી? શું તેઓએ તપાસ કરી કે જામનગરમાં આ હાથી માટે જરૂરી વાતાવરણ અને સુવિધાઓ છે કે નહીં?”

નંદની મઠમાંથી હાથીને રાધે કૃષ્ણ મંદિર હાથી કલ્યાણ ટ્રસ્ટમાં ટ્રાન્સફર કરવાની જવાબદારી વનવિભાગની હતી.

“હું કોર્ટના નિર્ણય પર કોઈ ટિપ્પણી કરી શકતો નથી. હાઇકોર્ટના મૂળ આદેશમાં અમને આ હાથણીને ‘રાધે કૃષ્ણ એલિફન્ટ વેલફેર ટ્રસ્ટ’માં ટ્રાન્સફર કરવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો હતો.”

કોલ્હાપુર વિભાગના નાયબ વનસંરક્ષક ધૈર્યશીલ પાટીલે બીબીસી મરાઠી સાથે વાત કરતા જણાવ્યું, “આ માટે બે અઠવાડિયાંની સમયમર્યાદા હતી. તે મુજબ, જરૂરી પરવાનગીઓ મેળવવામાં આવી, પરિવહનની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી અને હાથણીને જામનગર લઈ જવામાં આવી.”

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન

પરંતુ 2004માં સુનામી અંગે અગાઉથી કોઈ આગાહી થઈ શકી ન હતી જેના કારણે એશિયાના એક ડઝનથી વધુ દેશો પર સુનામીના મોજાં ત્રાટક્યાં હતા.

2004 પછી પણ દુનિયાએ સુનામી જોઈ છે જેમાં 2011ની જાપાનની સુનામી સામેલ છે. માર્ચ 2011માં જાપાનના એક ટાપુ નજીક 9.0ની તીવ્રતાનો ભૂકંપ આવ્યો હતો અને તેનું કેન્દ્ર પેસિફિક સમુદ્રમાં લગભગ 30 મીટરની ઊંડાઈએ હતું.

જાપાનની સુનામીમાં લગભગ 15900 લોકો માર્યા ગયા હોવાનો અંદાજ છે. સુનામીના કારણે ઉત્તર જાપાનમાં ફુકુશીમા ડાઈચી પાવર પ્લાન્ટને ભારે નુકસાન થયું હતું જે એક ન્યુક્લિયર પાવર પ્લાન્ટ હતો.

26 ડિસેમ્બર, 2004ના રોજ ક્રિસમસ પછીના બીજા જ દિવસે ઉત્તર ઇન્ડોનૅશિયાના સમુદ્રમાં 9.1ની તીવ્રતાનો શક્તિશાળી ભૂકંપ આવ્યો હતો જેના કારણે સુનામીનાં મોજાં સર્જાયાં હતાં.

ભૂકંપ આવ્યાના અડધા કલાકની અંદર જ સુમાત્રાના ઉત્તરી ભાગ અને ભારતના નિકોબાર દ્વીપ પર દરિયાકાંઠે વિશાળકાય લહેરો ઊઠવા લાગી હતી.

થોડી જ વારમાં હિંદ મહાસાગરમાં સુનામી ફેલાઈ જેના કારણે ભારત, શ્રીલંકા, બાંગ્લાદેશ, મ્યાનમાર, મલેશિયા, થાઇલૅન્ડ અને માલ્દીવ્ઝ વગેરે ઝપેટમાં આવી ગયા હતા. તે વખતે દરિયામાં 17.4 મીટર (57 ફૂટ) ઊંચા મોજાં સર્જાયાં હતાં.

આવી જ લહેરો બે કલાકની અંદર દક્ષિણ ભારત, શ્રીલંકા અને થાઇલૅન્ડ સુધી પહોંચી હતી. થોડા કલાકોમાં તો તબાહી લાવતી લહેરો ‘હૉર્ન ઑફ આફ્રિકા’ સુધી પહોંચી ગઈ હતી.

ક્રિસમસના વેકેશનના દિવસો હોવાથી એશિયાના મોટા ભાગના દેશોમાં દરિયાકિનારે મોટી સંખ્યામાં પર્યટકો હતા.

યુનાઇટેડ નેશન્સ અનુસાર આ હોનારતમાં 14 દેશોમાં લગભગ 2,30,000 લોકોનો ભોગ લેવાયો હતો જેમાં 9,000 પર્યટકો હતા.

સુનામી ઇવૅલ્યુએશન કૉએલિશનના ડેટા અનુસાર, આ સુનામીમાં 2 લાખ 75 હજાર લોકોનાં મોત થયાં હોવાનું અનુમાન છે અને કેટલાય લોકો લાપતા ગણાવાયા છે.

શ્રીલંકામાં તો 30 હજાર લોકો એટલા માટે માર્યા ગયા કારણ કે તેમની પાસે રહેવા માટે પાકા મકાનો ન હતા. તેઓ દરિયાકિનારે ઝૂંપડા બાંધીને રહેતા હતા.

સુનામીના કારણે થયેલા કુલ મોતમાં એકલા ઇન્ડોનેશિયાના અડધા કરતા વધુ લોકો હતા. આ ઉપરાંત બીજા હજારો લોકો ગુમ થયા હતા જેમનો ક્યારેય પતો મળી શક્યો ન હતો.

ભારતમાં તમિલનાડુને સુનામીના કારણે સૌથી વધુ અસર થઈ હતી. એશિયા ડિઝાસ્ટર રિડક્શન સેન્ટર મુજબ ભારતમાં 2004ની સુનામીના કારણે લગભગ 10,600 લોકો માર્યા ગયા હતા અને ભારત સરકારના પ્રેસ ઇન્ફર્મેશન બ્યૂરો અનુસાર 3000 લોકો ગુમ થયા હતા. તમિલનાડુ ઉપરાંત આંધ્ર પ્રદેશ અને અંદમાર નિકોબાર ટાપુઓ પર પણ લોકોનાં મોત થયાં હતાં.

હિંદ મહાસાગર વિસ્તારના દેશો પાસે 2004 સુધી સુનામી માટે કોઈ વૉર્નિંગ સિસ્ટમ અથવા દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં ઍલર્ટ જાહેર કરીને ખાલી કરાવવા માટે પણ સિસ્ટમ નહોતી.

સમુદ્રમાં કેટલાય મીટર ઊંચી લહેરો ઊઠે અથવા મોજાં ઊછળે ત્યારે તેને સુનામી કહેવાય છે. તે વખતે સમુદ્રમાં અચાનક મોટી અને તીવ્ર હલચલ થાય છે, પાણીની સપાટી વધે છે જેના કારણે મોજાંની એક શૃંખલા રચાય છે અને તે અત્યંત તીવ્ર ગતિએ આગળ વધે છે. આવી લહેરો અથવા સમુદ્રના તોફાની મોજાંના સમૂહને સુનામી કહેવાય છે.

સુનામી શબ્દ જાપાની ભાષા પરથી આવ્યો છે. તેમાં ‘સુ’નો અર્થ થાય છે સમુદ્ર કિનારો અને ‘નામી’ એટલે લહેર.

અગાઉ સુનામીને સમુદ્રમાં આવતી સામાન્ય ભરતી અને ઓટ ગણવામાં આવતા હતા, પરંતુ હવે એવું નથી.

હકીકતમાં સમુદ્રમાં સામાન્ય મોજાં ચંદ્ર, સૂર્ય અને અન્ય ગ્રહના ગુરુત્વાકર્ષણના પ્રભાવથી સર્જાય છે.

જ્યારે સુનામીના મોજાં ભૂકંપ, જ્વાળામુખી ફાટવાના કારણે અથવા જમીન સરકવાના કારણે પેદા થાય છે. તે સામાન્ય મોજાં કરતા ઘણી વધારે ઝડપી અને વધુ વિધ્વંસક હોય છે.

સુનામીનાં મોજાં પાછળ ઘણાં કારણો હોઈ શકે, પરંતુ સૌથી મોટું કારણ ભૂકંપ છે.

કેટલીક વખત જમીન સરકે અથવા જ્વાળામુખી ફાટે, કોઈ મોટો વિસ્ફોટ થાય કે પછી ઉલ્કાપાત થાય ત્યારે સુનામીનાં મોજાં આવી શકે છે.

સુનામી વખતે સમુદ્રના કિનારે પ્રચંડ વેગ સાથે મોજાં ટકરાય છે અને મોટા પ્રમાણમાં જાનમાલનું નુકસાન થાય છે.

જે રીતે ભૂકંપની સચોટ આગાહી નથી થઈ શકતી, તેવી જ રીતે સુનામી પણ ક્યારે અને કયા સમયે આવશે તેનો અગાઉથી અંદાજ કાઢી શકાતો નથી.

જોકે, અત્યાર સુધીના રેકૉર્ડ અને મહાદ્વીપોની ભૌગોલિક સ્થિતિના આધારે વૈજ્ઞાનિકો કેટલીક સંભાવના વ્યક્ત કરી શકે છે.

ધરતીની ટેક્ટૉનિક પ્લેટ્સ જ્યાં ભેગી થાય, તે વિસ્તાર સુનામી માટે વધુ સંવેદનશીલ માનવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ તરીકે સુમાત્રા એ એવી જગ્યા છે જ્યાં ઑસ્ટ્રેલિયન પ્લેટ અને યુરેશિયન પ્લેટ ભેગી થાય છે. આ સ્થળ આગળ ફિલિપાઇન્સની પ્લેટ પણ જોડાયેલી છે.

આ ક્ષેત્રમાં અગાઉ પણ સુનામીની વિનાશક અસર જોવા મળી છે.

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન

“મને લાગે છે કે જો તે નહીં રમે તો પણ મને લાગે છે કે અમારી પાસે યોગ્ય બૉલિંગ ઍટેક છે.”

ચાલુ વર્ષે મોટાભાગનો સમય બુમરાહને પીઠમાં ઈજાની સમસ્યા રહી છે, જેના કારણે તેમને ત્રણ ટેસ્ટ મૅચ જ રમાડવાનો ભારતે નિર્ણય કર્યો હતો, જોકે હવે આ છેલ્લી અને મહત્ત્વપૂર્ણ મૅચમાં તેમને ઉતારવામાં આવશે કે કેમ એ વિશે ચર્ચા ચાલુ છે.

ભારત માટે આશ્વાસનની વાત રહેશે કે ઓવલ ટેસ્ટ માટે આકાશદીપ ઉપલબ્ધ છે. આ વાતની પુષ્ટિ ખુદ ગિલે કરી દીધી હતી. ઈજાને કારણે આકાશદીપ ચોથી ટેસ્ટ મૅચ નહોતા રમી શક્યા.

જસપ્રીતે સિરીઝમાં 13 વિકેટ લીધી છે અને ભારત તરફથી સૌથી સફળ બૉલર છે. જોકે, ચોથી ટેસ્ટમાં તેઓ અપેક્ષાઓ ઉપર પાર નહોતા ઊતર્યા.

ઈજાને કારણે નિર્ણાયક મૅચમાં જસપ્રીત બુમરાહના રમવા વિશે અનિશ્ચિતતા પ્રવર્તી રહી છે.

પરંતુ પગમાં ઈજાને કારણે ભારતીય ટીમના વિકેટકીપર ઋષભ પંત પાંચમી ટેસ્ટ મૅચ નહીં રમી શકે, તે પાક્કું છે. તેમને માનચેસ્ટર મૅચ દરમિયાન બૅટિંગ સમયે તેમને ઈજા પહોંચી હતી અને રિટાયર્ડ હર્ટ થયા હતા. જોકે, બીજા દિવસે ફરી બૅટિંગ માટે ઉતર્યા હતા અને અડધી સદી ફટકારી હતી.

કહેવાય છે કે પંતના સ્થાને સિલેક્ટરોની પહેલી પસંદ ઝારખંડના વિકેટકીપર ઇશાન કિશન હતા, તેઓ બ્રિટનમાં હતા અને કાઉન્ટી ક્રિકેટ રમી રહ્યા હતા, એટલે ઉપલબ્ધ બની શકે તેમ હતા.

પરંતુ તેમણે કથિત રીતે કહ્યું કે તેઓ સંપૂર્ણપણે ફિટ નથી એટલે રમી નહીં શકે.

પંતના કવર તરીકે તામિલનાડુના વિકેટકીપર નારાયણ જગદીશનને બોલાવવામાં આવ્યા છે. જોકે, ધ્રુવ જુરૈલ અગાઉથી જ ઇંગ્લૅન્ડમાં છે અને પંતની અવેજીમાં મેદાન ઉપર ઊતરી ચૂક્યા છે.

આ સંજોગોમાં પાંચમી ટેસ્ટ મૅચમાં નારાયણ જગદીશન માટે ‘પહેલી ટેસ્ટ મૅચ’ બને તેવી શક્યતા ઓછી છે. રોબીન ઉત્થપ્પા અને ચેન્નાઇ સુપરકિંગ્સના બૅટિંગ કૉચ માઇક હસ્સીએ જગદીશનના ઘડતરમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે.

મીડિયા સાથે વાતચીતમાં નારાયણ જગદીશને ઇંગ્લૅન્ડ પહોંચવાના આમંત્રણ ઉપર આશ્ચર્ય વ્યક્ત કર્યું હતું અને પોતાના, માતા-પિતા અને કૉચ માટે ગર્વની ક્ષણ હોવાનું જણાવ્યું હતું.

ભારતીય ટીમના કૉચ ગૌતમ ગંભીરના કહેવા પ્રમાણે, તેઓ ઈજાગ્રસ્ત ખેલાડીના ‘રિપ્લેસમેન્ટ’ની હિમાયત કરે છે. હાલમાં ટેસ્ટ ક્રિકેટમાં માથાની ગંભીર ઈજા હોય તો જ રિપ્લેસમેન્ટ મળે છે.

ઇંગ્લૅન્ડે ચોથી ટેસ્ટ મૅચની પહેલી ઇનિંગમાં 669 રન ફટકાર્યા હતા અને ભારતીય બૉલરોની નબળાઈ સામે આવી ગઈ હતી.

બીજી ઇનિંગમાં ભારત 311 રનથી પાછળ હતું. પહેલી ઓવરમાં જ બે વિકેટ પડી ગઈ હતી અને એક તબક્કે ભારતની હાર નજીક જણાતી હતી.

આવા સંજોગોમાં રવીન્દ્ર જાડેજા અને વૉશિંગ્ટન સુંદર જેવા બૉલરો અને ઑલ રાઉન્ડરોએ ભારતીય ઇનિંગને સંભાળી હતી અને સદીઓ ફટકારી હતી.

છેલ્લા દિવસે બંનેના પ્રયાસોથી ભારત પાસે 114 રનની લીડ હતી અને 10 ઓવર બાકી હતી, ત્યારે બંને ટીમો ડ્રૉ માટે સહમત થઈ હતી.

ઍડબસ્ટનની ટેસ્ટમાં આકાશદીપે 10 વિકેટ લીધી હતી અને પોતાનું પર્ફૉર્મન્સ કૅન્સરપીડિત બહેને અર્પિત કર્યું હતું. જોકે, એ પછી લૉર્ડ્સના મેદાન ઉપર સંઘર્ષ કરવો પડ્યો હતો અને ઑલ્ડ ટ્રાફૉર્ડની મૅચ ગુમાવી હતી.

આકાશદીપના સ્થાને અંશુલ કંબોજ મેદાનમાં ઊતર્યા. તેમણે માનચેસ્ટર ટેસ્ટમાં ડૅબ્યૂ કર્યું, પરંતુ ઇંગ્લૅન્ડની પરિસ્થિતિ ઢાળવામાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા.

જોકે, આકાશદીપનું પુનરગામન ભારત માટે રાહતજનક બની રહેશે.

ઇંગ્લૅન્ડની ક્રિકેટ ટીમના કૅપ્ટન બૅન સ્ટૉક્સ પણ આકાશદીપથી પ્રભાવિત છે, તેમણે કહ્યું હતું, “આકાશદીપ સાતત્યપૂર્ણ રીતે ચોક્કસાઈ સાથે બૉલના ઍંગલ બદલી શકે છે તેનો ઉપયોગ કરી શકે છે.”

ઇંગ્લૅન્ડના કૅપ્ટન બેન સ્ટોક્સે કહ્યું છે કે તેમને થયેલી ઈજાની અસર શિયાળામાં રમાનારી ઍશિઝ સિરીઝ પર નહીં થાય પણ તેઓ ભારત સામે પાંચમી અને છેલ્લી મૅચ નહીં રમે.

સ્ટોક્સને ખભામાં ઈજા થવાને કારણે તેઓ આ મૅચમાં સામેલ નહીં થાય. જોકે બે સ્ટોક્સનું કહેવું છે કે તેઓ છથી સાત અઠવાડિયાંમાં સાજા થઈ જવા જોઈએ.

તેમના સ્થાને ઓલી પોપ ઇંગ્લૅન્ડના કૅપ્ટન રહેશે.

સિરીઝની છેલ્લી ટેસ્ટ મૅચ 31 જુલાઈના ઓવલ ગ્રાઉન્ડ પર શરૂ થઈ રહી છે. સ્ટોક્સના સ્થાને આ ટેસ્ટમાં જેકબ બૅથલ રમશે.

આ ઉપરાંત છેલ્લી ટેસ્ટમાં જોફ્રા આર્ચર, બ્રાઇડન કાર્સ અને લિયમ ડૉસન પણ નહીં રમે. તેમના સ્થાને ગસ એટકિંસન, જૉસ ટંગ અને જેમી ઓવર્ટન લેશે.

પાંચ ટેસ્ટની સિરીઝમાં મેજબાન ઇંગ્લૅન્ડ 2-1થી આગળ છે. સિરીઝની ચોથી ટેસ્ટ ઓલ્ડ ટ્રૅફર્ડમાં રમાઈ હતી જે ડ્રૉ થઈ હતી.

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન

અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે કહ્યું કે ભારત અને અમેરિકા મિત્ર છે પણ પાછલાં ઘણાં વર્ષોથી એની સાથે ઓછો વેપાર થઈ રહ્યો હતો કારણ કે એમણે ટેરિફ વધારે લગાવ્યો છે જે દુનિયામાં સૌથી વધારે છે.

ટ્રૂથ સોશિયલ પર ટ્રમ્પે લખ્યું કે ભારતની સાથે કોઈ પણ દેશની સરખામણીમાં ગેર-આર્થિક વેપાર પ્રતિબંધિત છે. આ સાથે તે મોટા પ્રમાણમાં પોતાના સૈન્ય સરંજામનાં સાધનો રશિયા પાસેથી ખરીદે છે. આ સમયમાં બધા ઇચ્છે છે કે રશિયા યુક્રેનમાં કત્લેઆમ બંધ કરે. ઊર્જા ખરીદી મામલે ચીનની સાથે મોટું ખરીદદાર છે.

તેના પછી ટ્રમ્પે લખ્યું છે કે, “આ બધાં સારાં નથી. ભારતને પેનલ્ટી સાથે 25 ટકા ટેરિફ ભરવું પડશે જે 1 ઓગસ્ટથી શરૂ થશે. આ મામલે ધ્યાન આપવા બદલ ધન્યવાદ, મેક અમેરિકા ગ્રેટ અગેન.”

ટેરિફ એ અન્ય દેશોમાંથી આયાત થતી ચીજવસ્તુઓ પર વસૂલવામાં આવતો કર છે. જે કંપનીઓ દેશની અંદર વિદેશી સામાન લાવે, તે સરકારને કરવેરો ચૂકવે છે. સામાન્યપણે ટેરિફ એ કોઈ ઉત્પાદનના મૂલ્યની ટકાવારી હોય છે.

ચાઇનિઝ ચીજવસ્તુઓ પર 20 ટકા ટેરિફ લાદવાનો અર્થ થાય છે કે, 10 ડૉલરની કિંમતની વસ્તુ પર બીજો બે ડૉલરનો ચાર્જ વસૂલવામાં આવશે.

કંપનીઓ ટેરિફની અમુક કે સમગ્ર લાગત ગ્રાહકોના ખભે નાખવાનો વિકલ્પ અપનાવી શકે છે.

સામાન્યપણે અમેરિકા ચીજવસ્તુઓ પર અન્ય દેશો કરતાં નીચો ટેરિફ વસૂલે છે જેનો અર્થ એ કે, તેના પારસ્પરિક (રૅસિપ્રોકલ) પ્લાનને કારણે કરના દરોમાં તેમજ ચેક-આઉટ વખતે લોકોએ ચૂકવવાની રહેતી કિંમતમાં તીવ્ર ઉછાળો આવી શકે છે.

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરુમનું પ્રકાશન